Zo'n schitterende ouverture verdient een weergaloos slot

null Beeld RV
Beeld RV

De zomer is hét moment om bij te lezen. Dus krijgen veel boeken een nieuw jasje. Deze week: 'Machten der duisternis' van Anthony Burgess.

Of het klopt, weet ik niet, maar ik hoorde eens dat uitgever Geert van Oorschot een nieuw binnengekomen manuscript bij eerste lezing op pagina 120 opensloeg en niet bij het begin. De gedachte hierachter is, zo vermoed ik, dat een beetje schrijver wel in staat is om een verhaal een beetje aardig te laten starten. Het gaat erom de lezer ook na ruim honderd pagina's nog bij de lurven te hebben. Wees gewaarschuwd als een eerste zin meteen raak is, of erger nog: briljant. Dit hoge peil houdt de schrijver niet vol, denk je dan als lezer al snel.

En dit is er precies aan de hand met 'Machten der duisternis' van de Engelse schrijver Anthony Burgess (1917-1993), die de meeste mensen kennen van het door Stanley Kubrick verfilmde 'A Clockwork Orange'. De vermaarde eerste zin van 'Machten der duisternis' (uit 1980, onlangs eindelijk vertaald) is zo verrekte goed dat geen enkele recensent zich het kan veroorloven hem niet volledig te citeren: "Het was de middag van mijn eenentachtigste verjaardag en ik lag in bed met mijn schandknaap toen Ali kwam zeggen dat de aartsbisschop er was om me te spreken." Eigenlijk zitten alle grote thema's van de roman al in die eerste zin besloten: narcisme, katholicisme, homoseksualiteit en vergankelijkheid. Met zo'n begin heb je geen roman meer nodig, zou een cynicus opmerken.

(Tekst loopt door onder afbeelding)

null Beeld RV
Beeld RV

'Machten der duisternis' vertelt het verhaal van de romanschrijver Kenneth Toomey. De aartsbisschop uit de eerste zin komt hem op zijn verjaardag vragen om hulp bij de heiligverklaring van Carlo Campanati , alias paus Gregorius XVII, die Toomey goed heeft gekend. Hij was ooggetuige van een wonder dat aan de kandidaat-heilige wordt toegeschreven. Het verzoek van de aartsbisschop verleidt hem tot een uitgebreide terugblik op zijn leven.

Dan blijkt dat hij vanaf zijn jeugd worstelt met zijn homoseksualiteit. Zelf accepteert hij zijn geaardheid, maar zijn zus Hortense op wie hij erg gesteld is, zijn moeder en de rooms-katholieke kerk (die andere Moeder) doen dat niet. "Dwalingen zijn het werk van de mens, niet van God", houdt een priester Toomey voor. "God geeft hem een vrije wil. We gebruiken die of we misbruiken die. U hebt hem, te oordelen naar wat u me vertelt, misbruikt."

(Tekst loopt door onder afbeelding)

null Beeld RV
Beeld RV

Hij krijgt affaires met mannen. De een misbruikt hem, de ander is getrouwd. Uiteindelijk wordt hij gearresteerd voor homoseksuele handelingen en ontvlucht Engeland. Hij komt in Parijs terecht, maar besluit nog verder naar het zuiden te gaan. "Ik had het recht de duisternis, het gevaar en de ontberingen te ontvluchten en de mimosabossen op te zoeken."

In zijn ballingschap leert hij familie, die van de priester Carlo Campanati, de latere paus, kennen. Toomey's zus trouwt met diens broer Domenico, een componist. Een andere Campanati, Raffaele, wordt vermoord door de maffia in Chicago. Een bijzondere band heeft hij met moeder Concetta Campanati, een dijk van een vrouw die zich met alle macht verzet tegen de nazi's. Ze probeert zelfs SS-chef Heinrich Himmler te vermoorden, maar Toomey voorkomt dit. Hier vervlecht Burgess een familiesage met de wereldgeschiedenis, iets wat hij vaker doet in de roman.

(Tekst loopt door onder afbeelding)

null Beeld rv
Beeld rv

Ondertussen heeft hij het ene na het andere kansloze vriendje, steeds maar weer hopend dat de Moederkerk hem absolutie schenkt. Dit verlangen naar erkenning loopt parallel met zijn schrijverschap. Toomey is enorm productief, zijn taalbeheersing wordt geroemd, maar hij bereikt nooit de status van 'groot schrijver'. Als een universiteit overweegt om hem, samen met onder anderen William Somerset Maugham (op wie Toomey geïnspireerd zou zijn), op te nemen in een semester wordt hij er uiteindelijk uitgegooid. " Het gaat niet om leesbaarheid en plezier", zegt een professor, "het gaat erom waar voor een criticus wat aan te kluiven valt. "

En dat valt er genoeg in 'Machten der duisternis' dat op geraffineerde wijze tussen fictie en werkelijkheid balanceert. Het best geslaagde voorbeeld daarvan is Carlo Campanati. Qua chronologie vertoont zijn leven gelijkenis met dat van Johannes XXIII (Angelo Giuseppe Roncalli), paus van 1958 tot 1963. De naam Gregorius XVII komen we tegen in de biografie van de aartsconservatieve Italiaanse kardinaal Giuseppe Siri. Volgens sommige traditionalistische katholieken zou niet Roncalli, maar Siri in 1958 tot paus zijn gekozen en zich Gregorius XVII hebben genoemd. Burgess moet de naam met satanisch genoegen hebben gebruikt.

(Tekst loopt door onder afbeelding)

null Beeld RV
Beeld RV

Niet alles in 'Machten der duisternis' is even goed. Zo gaan de avonturen met Toomey's vriendjes vervelen. Dan blijft alleen de taal over en dat is te weinig. Als de lezer zich aan het einde van het boek afvraagt waar het toch met al die spitsvondige zinnen heen moet, laat Burgess alle intriges op weergaloze wijze bij elkaar komen bij de massale zelfmoord van een religieuze sekte en maakt het verhaal uiteindelijk gelijk tegen die weergaloze eerste zin.

Een groot schrijver waardig.

"Ik heb, zoals u zich misschien zult herinneren, een adequate openingszin bedacht. Ik heb, gedurende mijn hele literaire loopbaan, slotzinnen altijd als een marteling ervaren."

Uit:' Machten der duisternis'

null Beeld RV
Beeld RV
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden