Zo'n ondag kan toch heel mooi zijn

Waar ga je naartoe om op adem te komen na twee Kerstdagen? Naar de buitenplaatsen in het Kennemerland, waar natuur en cultuur elkaar steeds afwisselen.

Vandaag is een dag die niet bestaat. Sommigen noemen het Derde Kerstdag na een toch al twijfelachtige Tweede; Kerst is immers eenmalig. Een dag die niet bestaat - een ondag. Dus vrijelijk te besteden.

Vrij is naar buiten; een eind aan de luie landerigheid. Naar winterse takken, knalgroene mossen en luchten vol grijs.

De keuze valt op de buitenplaatsen bij Heemstede; elk afzonderlijk of 'in één koop' te belopen. Al bij het startpunt blijkt dat we niet de enigen zijn. Maar dat stoort niet, we komen zelf ook voor de frisse-neusgezelligheid. Niet dat onze natuursensoren uit staan; dat kunnen en willen we niet. Want al zijn deze buitenplaatsen geheel man-made, dan nog zijn de bomen tegelijkertijd majestueus en ontwapend in hun kaalheid, ogen de roodborsten amusant opgewonden en zijn de madelieven wonderlijk winterhard.

De geschiedenis van deze Kennemer buitenplaatsen is bekend. Ze werden eeuwen geleden aangelegd door rijke - veelal Haarlemse of Amsterdamse - kooplieden. Aanvankelijk als beleggingsobject maar allengs als toevluchtsoord om 's zomers de van ziekten en smerige dampen vergeven stad te ontvluchten. De buitens begonnen simpel maar werden steeds luxer en mooier. Er kwamen tuinen naast nuttige aardappelakkers, blekersveldjes, vinkenbanen en hakhoutpercelen en ook de huizen werden van opsmuk voorzien.

Op een cent werd niet gekeken bij dat opleuken en verfraaien; slopen en nieuwbouw waren geen probleem. Zo dateert ook het schitterende huis Leyduin pas van 1921 terwijl er honderden jaren eerder - maar wel elders op het landgoed - al heel aardige optrekjes moeten hebben gestaan.

Leyduin is vooral bekend van de dichter Jacob van Lennep die er ooit woonde, maar eigenlijk is de geschiedenis van een van zijn voorvaderen veel leuker. Opportunisme blijkt van alle tijden. Zo was David (1721-1771) doopsgezind en daardoor uitgesloten van hoge bestuurlijke functies. En dus stak hij simpelweg over naar de officieel gereformeerde kerk, trouwde met de dochter van een burgemeester en werd en passant in het selecte clubje bestuurders opgenomen. Zo doe je dat dus.

Doortrapte landgoedbewoners of niet, de omzoomde velden en kunstige bergen met hun hoge beuken blijven fraai, de brede paden riant om op te lopen. De Leybeek kronkelt als tevoren en stiekem gniffelen we om een medewandelaarster die haar 'hak-neigingen' blijkbaar niet wist te bedwingen en hopeloos vastloopt in een zompig veldje.

In de hoogte lokt de witte en onlangs door beheerder Landschap Noord-Holland gerestaureerde Belvedère, ooit neergezet als kluizenaarshutje. Glibberend over de natte en inmiddels zwart geworden bladeren lopen we de blauwe hemel in, akoestisch verwelkomd door twee zwarte kraaien. De mossen op de dode boomstronken die her en der liggen zijn verblindend heldergroen. Het licht strijkt en doet beseffen dat de dagen gelukkig alweer aan het lengen zijn.

We lopen het Vinkenduin op: een van de drie buitens (Woestduin, Vinkenduin en het huidige Leyduin) waaruit Leyduin oorspronkelijk bestond. De naam herinnert aan een gruwelijk genoegen: het vinken. Tienduizenden vinken en andere zangvogels werden 'geslagen' met een net, gedood, aan takken gespietst, gezouten en gebraden met een stukje spek of in boter. De Vogelwet van 1912 bracht bescherming. En dat is mooi voor de vinken, mezen, boomklevers en - kruipers. En voor ons.

Woestduin brengt een wat merkwaardig open veld dat het restant van een renbaan blijkt te zijn. De allereerste (1901) in ons land. De baan trok goklustigen van heinde en verre en tja, dát kon niet in het keurige Bloemendaal. Zondags rennen werd verboden en zonder lukte de exploitatie niet.

Het eerste wandelrondje wordt zonder discussie gekoppeld aan het tweede en even later genieten we taalkundig van de bomen voor het Huis te Manpad. Ze zijn gekandelaberd. Door het snoeien van de wortelopslag is rondom de stam een krans van takken gegroeid. We begroeten de bewoners van zorginstelling de Hartekamp en zien een merel geagiteerd tussen de bladeren naar regenwormen zoeken. Vast Lumbricus rubellus zegt een van ons eigenwijs. "Die leven in de strooisellaag."

Ze ogen hopeloos ouderwets, maar zijn juist daardoor extra aantrekkelijk, de toestellen in speeltuin De Linnaeushof. Ze staan bedauwd en met spinnewebben te wachten op het speelseizoen. We kletsen over schoolreisjes met zakken vol snoep.

Nostalgie blijft bepalend. Op een tuincomplex even verderop staat een vrouw een perk om te spitten. Ze blijkt vrijwilligster van Kom in mijn tuin, een stichting die kinderen (én ouders) de lol van een schooltuintje geven wil. De gemeente zag schooltuinen niet langer als haar taak, dus namen vrijwilligers het heft in handen.

Terug bij Huis te Manpad moeten we kiezen of er een derde rondje gewandeld wordt. We gaan door. Groenendaal wekt enige bevreemding; het is een wandelbos, zo verkondigt een bordje, maar het oogt zo doodgewoon gemengd. Zo'n simpel stelletje bomen, met ondergroei van struiken, vogels, verborgen schimmels, wormen en spinnen, mossen en her en der een verdroogde paddestoel. Maar oké, het bord gebiedt en dus wordt er gewandeld. Tegen de klippen op. Muggen dansen tussen de bomen en langzaam daalt het licht. Hoe mooi zo'n ondag kan zijn.

Route

De wandelroute die we volgden is het Buitenplaatsenpad van Landschap Noord-Holland, gratis te downloaden via landschapnoordholland.nl/routes. De route bestaat uit drie rondjes die te koppelen zijn tot een wandeling van 16 km.Start bij De Kakelye, onbemand informatiepunt van Landschap Noord-Holland, Manpadslaan 1 in Vogelenzang. Parkeren mogelijk. Per openbaar vervoer langs de Leidsevaart 2 km zuidelijk lopen of huur een fiets. Horeca op verschillende punten.

Excursies

Landschap Noord-Holland, beheerder van de Hartekamp, Overplaats, Leyduin, Woestduin en Vinkenduin, organiseert het hele jaar excursies. Er zijn bosuilentochten, amfibieën- en reptielenwandelingen en speciale vogelexcursies, altijd met aandacht voor de cultuurhistorie. Er zijn ook muziekuitvoeringen en tentoonstellingen in het monumentale Huis Leyduin.

landschapnoordholland.nl/ activiteiten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden