Zo maar een dag bij de SD

(Trouw) Beeld
(Trouw)

Een virtueel bezoek aan het voormalige hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst in Groningen laat u getuige zijn van macabere praktijken.

Bij de bevrijding in 1945 werd het Scholtenhuis kapot geschoten door de Canadezen en in brand gestoken door de Duitsers. Ook als dat niet was gebeurd, had het er zeker niet meer gestaan. Zo gehaat was het gebouw in Groningen, dat de inwoners het eigenhandig tot de laatste steen zouden hebben afgebroken.

Met die boodschap begint een bezoek aan de site www.scholtenhuis.nl .

Het statige huis aan de Grote Markt was de woning van de familie Scholten, rijk geworden in de aardappelzetmeelindustrie. In de Tweede Wereldoorlog werd het huis door de Duitsers gevorderd. De bezetters maakten er het noordelijke hoofdkwartier van de geheime politie van, onderdeel van de SS. Vanuit het Scholtenhuis werd het wegvoeren van Joden uit de noordelijke provincies geregeld en dwangarbeid geregeld. De Sicherheitsdienst verhoorde er op hardhandige wijze talloze verzetsmensen en andere gevangenen. In het laatste oorlogsjaar was het Scholtenhuis een ware hel waar de Groningers het liefst met een boog omheen liepen, beducht voor wat zich daar binnen afspeelde.

In reactie op een aanslag op Hitler gold een Niedermachungsbefehl, dat ongelimiteerd geweld en het zonder pardon executeren legitimeerde, al is er in het Scholtenhuis zelf voor zover bekend niemand vermoord. Slachtoffers werden afgevoerd naar elders en daar gefusilleerd.

De Scholtenhuissite zoomt in op de periode 1944/45. Wie de site bezoekt, krijgt het gevoel het hoofdkwartier binnen te lopen, om op de drempels van de verschillende ruimtes verstijfd te blijven staan. Ergens zien we een gevangene met een zak over zijn hoofd vastgebonden op een stoel, een tweede zit vastgeketend aan de verwarming. In een andere kamer roept een hoge Duitse officier personeel bij zich. Drie mannen in groene kostuums marcheren binnen, brengen de Hitlergroet en krijgen te horen welk smerig klusje zij dienen op te knappen. „Viel Erfolg”, besluit de chef op vaderlijke toon.

Zestien kamers zijn gereconstrueerd, van de kelder waar buitgemaakte drank en goederen lagen, tot de zolder waar de gevangenen werden opgesloten.

Overal zit informatie verscholen. Over de levensloop van de Duitsers die er kantoor hielden, over de noorderlingen die in hun val liepen. Er zijn interviews met overlevenden, bijvoorbeeld met de hoogbejaarde mevrouw Gravendaal-Tammens uit Winsum, die een belangrijke rol speelde in het verzet. Zij zat een week gevangen aan de Grote Markt, maar deed de Duitsers geloven dat ze enkel een koerierster was.

Met een groep onderduikers in het dorpje Kielwindeweer liep het minder goed af. In de vroege ochtend van 20 januari 1945 doet de Sicherheitsdienst een inval bij boer Venema, die drie onderduikers verborgen houdt. Om te ontkomen aan het bevel de trekker over te halen, gaat een van de SD’ers aan de piano zitten en begint de dodenmars van Chopin te spelen. De SD’er in kwestie, Mijndert Vonk, is een van de weinige Scholtenhuisfunctionarissen die nog leeft. Aanvankelijk had Vonk een interview op Scholtenhuis.nl toegezegd, maar hij trok zich op de dag van het interview terug.

Robert Lehnhoff moet de beruchtste functionaris zijn geweest in het Scholtenhuis. Hem zien we tijdens het verhoor van een jonge vrouw. Rookt hij eerst nog een sigaret met haar, allengs wordt het verhoor bruut. Als de vrouw blijft zwijgen, opent Lehnhoff een kast waarin studente Anda Kerkhoven, ook een verzetsvrouw, zit opgesloten. Kerkhoven, die later wordt omgebracht, is geslagen, gebeten en ondergedompeld. Maar dat horen we alleen van een commentaarstem. Om de site niet te schokkend te maken voor kinderen, zien we het niet.

De spannende digitale belevenis komt uit de koker van Monique Brinks, directeur van het Oorlogs- en Verzetcentrum Groningen. Brinks werkt aan drie boeken over het Scholtenhuis – deel 1 is tegelijk met de site verschenen – en concludeerde dat ze zoveel bronnen had dat een levensechte reconstructie moest kunnen. In samenwerking met diverse ontwerpers en specialisten is het gelukt die te maken. Er zit zo'n twee jaar werk in, schatten de makers, en ze hebben nog maar een deel van de beschikbare bronnen verwerkt.

Brinks vertelt dat het project, waarvoor scènes met acteurs in authentieke kostuums zijn gefilmd, aanvankelijk veel kritiek kreeg. „’Wat gaan ze doen met onze geschiedenis?’, kregen we te horen. Of we straks ook met SD-koekjes of een Lehnhoff-memoriespel zouden komen.” Nu regent het positieve reacties. „Het eerste etmaal dat de site in de lucht was, is hij al 15.000 keer bezocht.” Bezoekers komen uit het hele land. Niet verwonderlijk, vindt Brinks. Het Scholtenhuis mag dan in Groningen gestaan hebben, de geschiedenis die er is geschreven raakt alle Nederlanders.

De makers hopen het project met extra subsidie uit te breiden, zodat het geschikter wordt voor scholen.

Mei 1944. Leden van de Nederlandse Arbeids Dienst staan in het gelid voor het Scholtenhuis (links op de foto) op de Grote Markt in Groningen. Links- en rechtsonder beelden van de website. (ANP) Beeld
Mei 1944. Leden van de Nederlandse Arbeids Dienst staan in het gelid voor het Scholtenhuis (links op de foto) op de Grote Markt in Groningen. Links- en rechtsonder beelden van de website. (ANP)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden