Zo lief zijn vrouwen niet

De lesbische voorhoede dacht dat met de man ook de machtsongelijkheid zou kunnen verdwijnen. Een illusie; ook binnen relaties tussen vrouwen komen machtsspelletjes voor. Getreiter. Afhankelijkheid. En geweld.

Ze had veel vriendinnen gehad, vertelt Petra, maar nooit een die haar zó het gevoel gaf ,,een vrouw-van-de-wereld'' te zijn als Dianne. Dianne deed haar geloven dat ze ertoe deed, en dat ze, samen, prachtige jaren op die roze wolk zouden gaan beleven.

Petra viel op Dianne vanwege haar humor, haar gevatheid en haar grote verbale vermogen. Petra was nog nooit zo verliefd geweest. Dolgelukkig was ze, dat Dianne juist op haar het oog had laten vallen. Want Dianne, wist Petra, was kieskeurig.

Na enkele maanden viel het Petra voor het eerst op dat Dianne wel erg koos voor 'alleen hun tweetjes'. De wolk had kennelijk strikte grenzen. Petra mocht niet met andere vriendinnen uitgaan, niet eindeloos met hen bellen en hen zeker niet op de mond zoenen, zoals ze gewoon was te doen. Ze kregen woordenwisselingen, uitmondend in ruzies. Onder druk van Dianne werd Petra's kring steeds kleiner. 'Je bent te goed voor je vrienden', hield Dianne haar voor. Bovendien: waarom had ze andere mensen nodig?

Petra raakte steeds meer geïsoleerd. Door liefde verblind, besefte ze niet dat Dianne spelletjes met haar speelde. 'Spelletjes' klinkt nog leuk, maar zo het al spelletjes waren, dan waren ze in ieder geval niet eerlijk. Dianne bepaalde de regels, Dianne besliste óf ze gingen spelen. Het duurde lang, vertelt Petra, voordat zij doorhad dat het machtsspelletjes waren. Als Dianne wist dat Petra haar belde - de vrouwen woonden niet samen - nam ze niet op. Als Dianne beloofde op maandagavond te komen, kwam ze - zonder bericht - toch niet. Als Petra wilde vrijen, meldde Dianne dat ,,seks te belangrijk voor haar was''. En als Dianne Petra een klap gaf, stond in Dianne's spelregels dat haar partner deze klap had uitgelokt.

Aan de bruine cafétafel vertelt Petra tweeënhalf uur over hoe Dianne haar heeft mishandeld. Wat met onschuldige pesterijtjes begon, ontaardde tot drie keer toe in klappen. Na de derde botsing, waarbij Dianne haar zo toetakelde dat ze voor haar leven vreesde, besloot Petra aangifte te doen van zware mishandeling. Tot haar opluchting achtte de rechter dit bewezen: Dianne werd veroordeeld tot een geldboete.

Petra is één van de weinige lesbiennes die het lef had bij de politie aangifte te doen van lichamelijke mishandeling door haar partner. De psychische klappen die Dianne haar toebracht deden haar meer pijn dan de meppen op haar hoofd, maar met een beschadigde ziel kun je niet naar de politie.

Uit het schaarse onderzoek naar lesbiennes die hun partner lichamelijk, geestelijk of seksueel misbruikten, blijkt dat aangifte doen voor de meeste slachtoffers een brug te ver is. Petra hoopt dat dit verandert. Ook voor de dader, benadrukt zij, wordt het dan iets makkelijker om hulp te zoeken. ,,Vrouwen als Dianne zouden zich tot iemand moeten kunnen wenden. Als je rammend je problemen oplost, ben je nog niet een slecht persoon. Je gedrag is slecht, maar dat kan veranderen.''

In Nederland is relatief weinig geschreven over geweld binnen lesbische relaties. Wat in lesbische kringen bekend is, weet de buitenwereld niet: dat er ook vrouwen zijn die hun partner intimideren, vernederen, slaan, schoppen en tot seksuele handelingen dwingen. Cijfers worden alleen genoemd door Diana van Oort in haar rapport '(On)zichtbaar' van vijf jaar geleden. Zij onderzocht (seksueel) geweld tegen lesbische en biseksuele vrouwen en meisjes en stuitte daarbij ook op geweld tussen lesbische partners onderling.

Van de bijna 1100 vrouwen die haar schriftelijke vragenlijst invulden, antwoordde 35 procent slachtoffer te zijn geweest van geweld. Het grootste deel van dit geweld (74,9 procent) viel onder de antwoordcategorie intimidatie (zoals schelden, spugen, bedreigen, eigendommen vernielen, de boel kort en klein slaan, en dreigen met weggaan). Ruim 20 procent van de gemelde mishandelingen bestaat uit lichamelijk geweld en 3,5 procent uit seksueel misbruik. ,,Hulpverleners zullen steeds vaker met geweld binnen lesbische relaties geconfronteerd worden'', concludeert Van Oort. ,,Over de dynamiek en machtsverhoudingen binnen lesbische relaties is echter nog weinig bekend.''

Het vervolgonderzoek waar Van Oort vijf jaar geleden al op aandrong, blijft tot op heden uit. Ook spraakmakende boeken als Naming the Violence (Het geweld benoemd) in de Verenigde Staten en Lesbians Talk Violent Relationships (Lesbiennes over geweld binnen relaties) in Groot-Brittannië, hebben nog steeds geen Nederlands equivalent. ,,Er ligt censuur op'', verklaart Th. Sandfort, voorzitter van de vakgroep homostudies aan de Universiteit Utrecht en verbonden aan het Nederlands Instituut voor Seksuologisch Onderzoek, ,,Begrijpelijk, want voor de lesbische beweging is het niet makkelijk de vuile was buiten te hangen.''

De subcultuur, beaamt Petra, maakt het voor een lesbienne die zich geïntimideerd voelt of mishandeld wordt, moeilijk aan de bel te trekken. ,,Dat ik hier nu zit, maakt mij tot een verraadster'', vertelt Petra, ,,Het lesbische wereldje is heel klein, voor je het weet gaan er verhalen rond. Ik stam uit de tijd dat alles tussen en met lesbiennes mooi was. Wonen, dansen, vrijen, alles doen met vrouwen. Daar ben ik nu op teruggekomen. Het is moeilijk dat hardop te zeggen.''

De loyaliteit aan de subcultuur is groot, merken ook de zogeheten lesbische hulpverleensters, therapeuten gespecialiseerd in hulp aan lesbische vrouwen. Volgens Coby Langenkamp, verbonden aan de Riagg Rijnmond-Noordwest, geven lesbische vrouwen elkaar eindeloos veel krediet. ,,Het heersende beeld is dat mannen, niet vrouwen, gewelddadig zijn. Lesbische vrouwen zijn solidair, en willen hun eigen nest niet bevuilen. Daardoor is het moeilijker om geweld te herkennen en serieus te nemen.''

Om lesbische daders en slachtoffers erop te attenderen dat zij niet de enigen zijn die met geweld binnen hun relatie te maken hebben, schreef Langenkamp twee jaar geleden een artikel in Zij aan Zij. In het voorafgaande jaar had Langenkamp vijf vrouwen in therapie van wie de partner gewelddadig was. Drie van hen waren verhuisd naar een onbekend adres om aan wraakacties van hun ex te ontkomen. Na deze publicatie klopten bij Langenkamp nog twee vrouwen aan met vergelijkbare ervaringen. Ook bij de SAD Schorer Stichting zochten in de afgelopen jaren enkele mishandelde lesbiennes hulp. ,,Ik weet zeker dat het vaker voorkomt'', weet Mieke Balkema, ,,maar de schaamte is gigantisch. Het is weer een coming out: je hebt nog niet verteld dat je lesbisch bent, of je moet gaan bekennen dat het, op z'n zachtst gezegd, toch niet zo lekker loopt.''

Bovendien, vult Ada Gevers aan, beseffen lesbische partners soms niet hoe ongelijkwaardig hun relatie is. Gevers, lesbisch hulpverleenster met een eigen praktijk in Amsterdam, moet haar cliënten er vaak van overtuigen dat het ,,niet gewoon'' is dat de één de ander manipuleert, intimideert en kleinhoudt. ,,Maar ook de lesbische hulpverlening werkte lang met oogkleppen op. Vrouwen zijn gelijk, was de heersende gedachte, er zou geen machtsongelijkheid tussen lesbische partners zijn. Dat is onzin.''

Volgens Gevers groeit binnen de lesbische hulpverlening langzaam het besef dat er ook binnen lesbische relaties daders en slachtoffers kunnen zijn. ,,Het vrouwelijke daderschap werd lange tijd ontkend. Als ik het tien jaar geleden tijdens een bijeenkomst over vrouwelijke daders had, kreeg ik de hele hulpverlening over me heen. Nu kan ik dat gewoon zeggen, hoewel de sfeer 'als er twee kijven, hebben er twee schuld' nog steeds teveel heerst.''

Het rapport 'De dader is een vrouw' dat de Amsterdamse GGD een maand geleden uitbracht, bewijst volgens Gevers dat hulpverleners meer openstaan voor gewelddadig gedrag dat door vrouwen wordt gepleegd. Hoewel dit rapport vooral ingaat op seksueel misbruik van kinderen door vrouwen, illustreert alleen al het verschijnen ervan dat therapeuten zich beter dan vroeger realiseren dat ook vrouwen uit lust of agressie kunnen handelen, constateert Gevers.

Maar wie zijn nu die lesbische daders die hun geliefde vernederen, bedreigen, slaan of zelfs misbruiken? Meestal, weten Langenkamp en Gevers, zijn het vrouwen die in hun jeugd zijn beschadigd door bijvoorbeeld incest, lichamelijk of geestelijke geweld, vernedering, of emotionele verwaarlozing. ,,Deze vrouwen hebben een sterke overlevingsstrategie'', merkt Gevers, ,,In therapie is het moeilijk hen de diepere oorzaak voor hun conflicten te laten zien, en zeker hun eigen aandeel daarin.''

De vraag waarom Dianne zover kwam dat zij haar geliefde sloeg, vindt Petra moeilijk te beantwoorden. Het klopt dat Dianne steevast elke verantwoordelijkheid afschoof. Nee, ze was niet jaloers. Nee, ze had Petra niet van haar vriendinnen weggehouden. Nee, ze had niet bewust vervelende opmerkingen over Petra's uiterlijk gemaakt. ,,Daardoor twijfelde ik steeds of ik het wel goed zag. Alleen als ik dreigde weg te gaan, kwam ze met excuses. Dan deed ze mooie beloftes, en ik trapte daar weer in.''

Uiteindelijk had Petra een buitenstaander nodig om te kunnen doorzien hoe ongezond haar relatie was. Hoewel Dianne haar dat verboden had, vertelde zij aan een vriendin hoe zij, uit woede en vooral machteloosheid, tegen Dianne was gaan schreeuwen. ,,Mijn vriendin, die mij niet als een schreeuwlelijk kent, confronteerde mij met de vraag waarom ik dan zo schreeuwde. Dat opende mijn ogen.''

Petra's terugblik vertoont gelijkenis met de verhalen die Balkema, Gevers en Langenkamp van hun cliënten horen. Het slachtoffer gaat lang mee in de verklaringen van de dader: voor elk geweld is een excuus, vaak het excuus dat het slachtoffer 'aanleiding heeft gegeven'. Een rotopmerking, misplaatst geintje of klap was altijd te rechtvaardigen, beweerde Dianne. En geloofde Petra; Dianne had gelijk dat ze een schijtluis, lelijkerd, leugenaar of zeurpiet was. ,,Mijn grootste fout was dat ik op haar manier ging denken, ik wilde haar begrijpen, en raakte daardoor mezelf kwijt.'' Intussen voelde Petra zich kleiner en kleiner worden. Ze kreeg een hekel aan zichzelf, haar zelfrespect verdween. ,,Ik liet me van mezelf vervreemden. Natuurlijk maakte liefde blind, maar ik wilde ook sterk zijn, niet opgeven, en niet toegeven dat ik een slachtoffer was. Lesbiennes stellen hoge eisen aan zichzelf: je moet zelfstandig zijn, je eigen geld verdienen, enzovoort.''

Opvallend genoeg, vindt Petra, was het de politie en níet de lesbische hulpverlening die haar duidelijk maakte dat ze het heft weer in eigen hand moest nemen. ,,De agenten namen mijn verhaal serieus en hielden me voor dat niemand het recht had mij te slaan. 'Vind je dat iemand dit bij je mag doen?', vroegen ze steeds. Ze gingen op mijn eigenwaarde zitten, terwijl een lesbische hulpverleenster die ik bezocht, me veel meer in die slachtoffer-rol duwde. Ik deed die aangifte niet tegen Dianne, maar voor mezelf. Eindelijk kwam ik voor mezelf op: dit mag niemand met me doen.''

Omdat, voor zover bekend, juist psychische mishandeling binnen lesbische relaties relatief veel voorkomt, is deze stap naar de politie vaak onmogelijk. Als een vechtpartij al voorkomt, stelt Ada Gevers, is dat doorgaans het eindproduct van eindeloos, heftig gebakkelei. Volgens Gevers en Langenkamp vinden veel lesbiennes het moeilijk te bepalen hoe autonoom zij in hun relatie willen zijn. Hoe groot is de afstand die zij tot hun partner kunnen bewaren? ,,Als er sprake is van mishandeling'', stelt Langenkamp, ,,gaat de strijd meestal daarover. De één neemt de houding aan 'ik moet autonoom zijn', de ander juist de houding 'je mag niet autonoom zijn'. In vrouw-vrouw relaties heerst er vaak angst onafhankelijk te zijn.''

,,Op psychologisch gebied wordt er heel wat aangekloot' , zegt Petra. ,,Anders dan bij hetero-relaties ligt er helemaal niets vast, terwijl tegelijkertijd alles op goudschaaltjes wordt gewogen. Binnen lesbische relaties worden heel wat spelletjes gespeeld. Vaak gebeurt dat ondergronds, listig, niet zo direct. Vrouwen zijn niet zo lief als in het algemeen wordt aangenomen, dat mag best eens hardop worden gezegd.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden