'Zo kwam Hitler ook aan de macht'

reportage Rechtse extremist bestempelt zigeuners tot oorzaak van alle Slowaakse problemen

BANSKA BYSTRICA (SLOWAKIJE) - "Ik ken een doodzieke vrouw die niet wordt behandeld omdat ze onverzekerd is. Maar zigeuners kunnen gratis naar de dokter", zegt oud-ijshockeytrainer Jozef Studený. Iedereen in het café knikt instemmend. Zigeuners worden in de watten gelegd en mogen doen wat ze willen. "Als ze een hutje op je land bouwen, mag je hen niet uitzetten", zegt voormalig bouwvakker Peter Dobrik.

Het dorpscafé in Selica, vlakbij Banska Bystrica in Centraal-Slowakije, heeft de gezelligheid van een typische kroeg uit de communistische tijd: kale stenen vloer, lege muren en neonverlichting. Het merendeel van de gasten is gepensioneerd. Jongeren verlaten het dorp, zegt Dobrik somber. "Die willen het dorpsleven niet meer. Ze zijn de moderne consumptiemaatschappij gewend."

Samen met Studený heeft hij als enige in het café gestemd bij de recente provinciale verkiezingen. Op Marian Kotleba, de rechtse extremist die in deze provincie onverwacht 55 procent van de kiezers achter zich kreeg. "Hij wil zigeuners hard aanpakken. Dat hebben ze nodig", zegt Studený. Dat Kotleba een extremist is, is onzin. "Vroeger, maar hij is veranderd."

"Hij heeft zijn uniform uitgedaan en een pak aangetrokken, ja", zegt Rado Sloboda, medewerker van Amnesty International en medeorganisator van een protestactie tegen Kotleba direct na de verkiezingen. Sloboda kan er niet bij dat juist in Banska Bystrica, waar in 1944 de Nationale Slowaakse Opstand tegen het fascisme begon, een neofascist wint. "Slowaken weten weinig van hun eigen geschiedenis", meent hij.

Het centrum van Banska Bystrica is fraai opgeknapt. Maar de winkels en cafés zijn bescheiden, net als de kerstmarkt op het hoofdplein waar politieagent Marek met een collega glühwein staat te drinken. Zijn vrouw en veel collega's hebben op Kotleba gestemd. Hij is er niet blij mee. "Mensen nemen zijn extremisme niet serieus, maar zo is Hitler ook aan de macht gekomen." Marek ziet twee redenen voor Kotleba's succes: hij is nieuw, wat vooral veel jongeren aanspreekt, en hij belooft krachtig optreden tegen 'zigeunercriminaliteit' en corrupte politici.

De meeste Slowaakse Roma leven oostelijker dan Banska Bystrica. Toch zijn ze ook hier een dankbare zondebok voor de problemen van een provincie die sinds de sluiting van mijnbouw en industrie in 1990 tot armoede is afgegleden. Meer dan 20 procent van de bevolking is werkloos. De lonen zijn laag.

Daarom werkt Veronika Nováková in Oostenrijk als verzorgster van een ouder echtpaar. Hele dagen zit ze met hen in een vrij klein huis. "De muren komen soms echt op me af", verzucht ze. Maar ze heeft geen keuze. Net als tienduizenden anderen werkt ze in het buitenland, omdat ze thuis niets vond.

Ook Peter Dendis werkte een tijd in Ierland voordat hij twee jaar geleden naar Bratislava verhuisde. De IT-specialist komt uit een dorp 100 kilometer van de hoofdstad. Veel schoolvrienden werken in een Nederlandse levensmiddelenfabriek, zegt hij. Hij kwam terug toen het in Ierland moeilijk werd en daar heeft hij geen spijt van. Hij zit in de opstartfase van zijn eigen IT-bedrijf en wil niet meer weg. "De mogelijkheden zijn geweldig. Deze stad leeft", zegt hij.

Bratislava is het goedkope alternatief voor het nabije, dure Wenen en trekt daarmee veel toeristen en investeerders. Jarenlang had Slowakije de hoogste groeicijfers van Centraal-Europa dankzij de hoofdstad, maar de welvaart bleef daar steken. Zo bescheiden als Banska Bystrica oogt, zo trendy en glitterend is Bratislava. De werkloosheid is miniem en de salarissen zijn honderden euro's hoger dan elders.

Ook in Bratislava wordt veel geklaagd over politieke corruptie. En zelfs over zigeuners. Maar de stad stemt traditioneel gematigd conservatief en de economische voorspoed maakt haar minder gevoelig voor populisme. Kotleba maakt er weinig kans, denkt Dendis. "Aan de andere kant: het was een grote fout om hem te onderschatten. Een commentator zei dat zelfs een aardappel Kotleba wel kon verslaan. Hij heeft gewonnen juist omdat niemand dat verwachtte."

Fascistische groet
Oud-leraar Marian Kotleba stichtte elf jaar geleden de in 2007 verboden partij Slowaakse Saamhorigheid. Hij had destijds een sterke voorkeur voor zwarte uniformen en de Slowaakse fascistische groet. Eind november werd hij onverwacht tot provinciaal gouverneur gekozen. Veel kiezers waren enthousiast over zijn idee om wegen niet meer door machines, maar door zigeuners te laten repareren. In het provinciale parlement heeft hij geen zetels.

Kotleba vindt de Navo een terroristische organisatie en is lovend over Jozef Tiso, in de Tweede Wereldoorlog leider van de Slowaakse fascisten. Sinds de verkiezingen is zijn populariteit landelijk verdubbeld tot 3,7 procent.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden