Zo kwam de prijswinnende reportage over Darfur tot stand

null Beeld anp
Beeld anp

Journalist Klaas van Dijken won gisteren een Tegel voor zijn reportage uit Darfur, over tienduizenden mensen die zich in grotten schuilhouden voor de Soedanese regering. Hoe kwam dit verhaal tot stand en hoe ging hij onderweg om met risico's? "Ik ben illegaal in hun land en zij hebben dan het volste recht om mij heel lang gevangen te houden."

Jan Kruidhof

Je reisde mee met militairen van het Soedanese Bevrijdingsleger. Hoe legde je het allereerste contact met deze rebellen?
"Ik kan daar niet te veel over vertellen, maar je moet jezelf introduceren via de juiste persoon. 'Ik ben Klaas van Dijken en ik heb dit telefoonnummer gekregen van die en die.' Zo kun je je steeds hogerop werken, totdat je uiteindelijk contact kan leggen met de leider van het rebellenleger. Vervolgens moet je met hem een vertrouwensband kweken.

Dat gaat eigenlijk heel gewoon. De leider van de oppositiegroep waarmee ik heb gereisd zit al een tijd in Parijs, omdat hij zelf Soedan niet meer inkomt. Dan is het veel naar Parijs reizen en elkaar in een café ontmoeten. En als zo'n man zegt: 'Je moet nu naar Parijs komen', dan moet je dat maar even doen. Het is een hele vriendelijke kerel, maar zo'n man heeft ook een ego."

Hoe overtuigde je deze rebellenleider?
"Ik heb hem gewoon verteld wat ik wilde en waarom, namelijk vooral voor de burgers die in Darfur tussen het geweld gevangen zitten. Het gaat me niet zozeer om de strijders, maar om de slachtoffers. Voor die mensen zegt hij ook te strijden, dus daar zit dan een gemeenschappelijk belang. En hij wil dat er aandacht voor de regio komt."

Wie is Klaas van Dijken?

Klaas van Dijken (1982) is freelance journalist en mede-oprichter van mediaproductiebedrijf Butch & Sundance Media. Hij schrijft al ruim tien jaar geregeld voor Trouw over onder meer Soedan en Afghanistan.

Hoe kwam je vanuit Nederland bij jouw bestemming - Jebbel Marra, een van de laatste gebieden in Soedan die nog in handen zijn van de rebellen?
"Vanaf Schiphol vloog ik naar een van de buurlanden van Soedan - ik kan niet zeggen welke - en daar lieten we ons 's nachts in een geblindeerde auto de grens over smokkelen. We rolden een matje uit en sliepen die nacht onder de sterren - een tent was niet nodig. De volgende dag reden we naar een nabijgelegen dorpje, waar de smokkelaars hadden afgesproken met de rebellen. Die kwamen zwaarbewapend aanrijden in en pick-uptruck. Dan zeg je: 'Hallo, ik ben Klaas van Dijken', drink je een kopje thee en rij je snel verder. De rest van de reis ging te voet en op ezels."

Hebben de rebellen jou ook beperkingen opgelegd?
"Kijk, zij zijn verantwoordelijk voor mijn veiligheid, die van fotografe Adriane Ohanesian en de vertaler. Dat kunnen ze ook manipuleren, door te zeggen: daar kunnen we wel heen en daar niet. Maar die leider weet ook wel hoe het werkt met journalistiek, dat hij niet kan bepalen wat ik schrijf. Zij hebben de verhalen niet van tevoren gelezen of geprobeerd daar invloed op uit te oefenen. Er zijn ook nooit rebellen aanwezig geweest bij de interviews, zodat mensen vrijuit konden spreken."

Wilden de burgers wel met jou praten?
"Ja, mensen wilden graag hun verhaal vertellen. 'Dat is het laatste wat we kunnen doen', zeiden ze. De mensen weten nog hoe het is om aandacht te krijgen van de rest van de wereld, om hoop te hebben dat er iets veranderd. Dat is allemaal voor een groot deel verdwenen. Want de regering laat geen hulp meer toe. De regering gaat gewoon zijn gang en geen hond die er wat aan doet. Tenminste, te weinig."

Kan er wat gedaan worden aan de situatie in Soedan?
"Zeker, maar het ontbreekt aan politieke wil. Rusland en China doen vaak moeilijk, maar het is ook niet zo dat Europa of Amerika een sterke vuist maakt tegen Soedan. Omdat er allemaal belangen spelen. Soedan wordt gezien als een enigszins stabiel land in de regio. Buurlanden zijn in oorlog, de Arabische Lente zorgde voor onrust. In Soedan is ook oorlog, maar de regering zit er tenminste nog, dan weet je met wie je dealt. Toevallig is dat wel the devil himself, maar ja.

Er is ook wel belang bij om de regering te laten zitten. Soedan belooft om mee te strijden tegen terrorisme en informatie te leveren. Dat is een slimme zit. Ik denk dat de Soedanese regering heel lang onderschat is. Deze gasten zijn zo ontzettend slim."

Waar blijkt dat uit?
"De regering was lange tijd bevriend met Iran, maar toen er een conflict ontstond in Jemen dachten ze: 'He, we kunnen ook met de Saoedi's meestrijden'. Maar daarvoor moesten ze wel hun relatie met Iran verbreken. Dat hebben ze heel snel gedaan en ze hebben troepen naar Jemen gestuurd om Saoedi-Arabië te helpen. Daar kregen ze dan vier miljard dollar militaire steun voor terug. Dat is geen kattenpis. En net wat ze nodig hadden, want economisch gaat het niet zo heel lekker met Soedan en dat leger moet wel blijven draaien.

Met Europa doen ze precies hetzelfde. Door te zeggen: 'Jongens, in Europa komen een heleboel Eritreeërs. Dat zijn onze buren en die willen wij wel opvangen, maar dan moeten jullie wel geld geven.' Dat is Europa van plan. Zo maakt de Soedanese regering zich onmisbaar, door goed in te spelen op wat andere landen nodig hebben."

De oorlog in Darfur

Een van de duurste VN-vredesmissies ooit, en een arrestatiebevel wegens genocoide voor de president van Soedan hebben de wrede burgeroorlog in de regio Darfur niet kunnen stoppen.

Eind 2014 startte president Omar Al-Bashir opnieuw een uiterst wrede militaire campagne tegen zijn eigen bevolking. Al sinds 2003 woedt deze strijd tussen de Arabische regering in de hoofdstad Khartoum en de milities van de Arabische Janjaweed tegen met name de etnisch Afrikaanse groepen als de Fur, Zaghawa en Masalit. Aanleiding vormde de onvrede van Darfur over het feit dat regering in Khartoum alle olierijkdom voor zichzelf houdt. Als reactie op de rebellie van de etnisch Afrikaanse groepen houdt Khartoum wrede etnische zuiveringen. Drie miljoen mensen raakten inmiddels op drift, een half miljoen werd gedood.

Wereldwijde campagnes en internationale druk hebben het conflict niet kunnen beëindigen. Voor journalisten en hulporganisaties is de regio Darfur al jaren vrijwel niet toegankelijk, de regering geeft geen visa af. Darfur dreigt daarom een van de ergste vergeten conflicten te worden. De internationaal gezochte Al-Bashir wordt bij de presidentsverkiezingen van aanstaande maandag vrijwel zeker herkozen.

Hoe ga jij tijdens zo'n reis om met angst?
"Ik probeer angst te kanaliseren, in mijn eigen voordeel te gebruiken. In momenten van angst kun je ook heel scherp gaan denken. Het is wel gezond om een beetje angst door te laten om de goede beslissingen te kunnen nemen. Maar ik ben wel degelijk bang geweest. Vooral om momenten dat je geen controle meer op een situatie hebt. Op de terugweg kwamen we met de auto vast te zitten in vijandelijk gebied. Toen was ik wel echt bang. Het zijn mulle zandpaden en de auto's hebben slechte banden. We hadden mazzel dat we de auto snel loskregen, maar anders was dat heel slecht afgelopen."

Waar was je specifiek bang voor?
"Dit zou waarschijnlijk uitgelopen zijn op gevechten met regeringstroepen. Ze zullen mij niet zo snel doodschieten, maar wel gevangennemen. Ik ben illegaal in hun land en zij hebben dan het volste recht om mij heel lang gevangen te houden. De Nederlandse regering kan dan weinig doen. Je kan ook gepakt worden door milities die gelinkt zijn aan de regering. Dan wordt je waarschijnlijk ontvoerd en moet er losgeld betaald worden. Dat zou ik dan de rest van mijn leven moeten terugbetalen."

Wat wordt je volgende project?
"Daar kan ik nog niet veel over zeggen. Ik zal de komende tijd veel met Soedan bezig blijven, daar heb ik mij in vastgebeten. Ik zie het als mijn plicht om te schrijven over gebieden als Darfur."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden