Zo humanistisch mogelijk stemmen

Politieke programma's langs de humanistische meetlat.Beeld Trouw

Vrijheid, verantwoordelijkheid, zelfbeschikking en gelijkwaardigheid. Dat zijn de uitgangspunten van het Humanistisch Verbond, opgericht in 1946. Voor partijen en kiezers is er de humanistische meetlat: welke van de negen grootste partijen scoort het hoogst?

Levensbeschouwing en politiek, dat is een lastige combinatie. Kerken geven allang geen expliciete stemadviezen meer, in de gemiddelde kerk zullen christenen niet horen op welke partij zij het beste kunnen stemmen. Nederlandse imams hebben nog nooit verordonneerd wat moslims in het stemhokje moeten doen. Over een moslimpartij is weleens wat vernomen, maar iets concreets heeft dat nooit opgeleverd. Ook de joodse gemeenschap is vrij te kiezen wat zij wil.

Geestelijk leiders zijn huiverig hun interpretatie van religie voor te schrijven aan hun volgelingen. In dit klimaat komen uitgerekend de humanisten, met hun vrije levensbeschouwelijke traditie, met een meetlat waarmee ze politieke partijen beoordelen op hun humanistische gehalte. GroenLinks komt het meest overeen met de humanistische waarden, de liberale VVD scoort slecht op de meetlat die nu voor de tweede keer is ontwikkeld door het Humanistisch Verbond.

Wijkt het humanisme op dit punt af van andere levensbeschouwingen, is politiek er géén heikel thema?

"Nee, het is een terrein waarop we voorzichtig moeten opereren", zegt Ineke de Vries, directeur van het Humanistisch Verbond, in de tot hoofdkantoor verbouwde school aan de Weteringschans in Amsterdam. "Als ik mij in ons ledenblad eens uitlaat over politiek, krijg ik daar altijd wel een paar kritische reacties op. Die leden houden mij voor dat wij boven de politiek staan, sommige willen wegblijven van politiek. Maar dat kan niet als je vindt dat levensbeschouwing ook een maatschappelijke kant heeft. Wij streven naar een humane samenleving waarin mensen zich kunnen ontplooien. We kunnen niet om de politiek heen, en dat willen we ook niet. Maar het luistert wel heel nauw hoe je je uitlaat. Je moet hardop standpunten kunnen innemen, zonder dat er wordt gezegd: kijk, dat is een linkse kerk. Of: kijk, het Humanistisch Verbond staat gelijk aan de VVD."

Hebben humanisten een meetlat nodig om te kunnen kiezen?

"Onze meetlat fungeert niet als stemwijzer. Het is een beoordeling van politieke partijen in hoeverre zij aansluiten bij onze humanistische waarden. Onze ervaring van de vorige keer is dat zij de humanistische meetlat goed lezen. Ze kunnen hem ook als spiegel gebruiken, om te bekijken waarom zij het bij ons niet goed doen.

"Tegelijkertijd is de meetlat een instrument voor onze achterban en voor de mensen die hechten aan het humanistisch gedachtengoed. We hebben 13.000 leden, 650.000 mensen noemen zich humanist en 11 procent van de bevolking herkent zich in onze beweging. Dat zijn 1,6 miljoen mensen. Hen willen we bereiken en een middel geven om niet alleen op concrete onderwerpen te weten waar politieke partijen staan, maar ook om te zien wat hun visie is op mens en samenleving. Wij staan een veelzijdig mensbeeld voor en een samenleving die mensen in staat stelt die veelzijdigheid te ontwikkelen.

"Mensen hebben verantwoordelijkheid voor hun eigen leven én voor de samenleving als geheel. En mensen zijn niet alleen rationeel, ze zijn niet louter economische wezens. Ze zijn ook emotie, ervaring, beleving en tot heel veel in staat, als ze daarin worden gevoed door goed onderwijs, kunst en cultuur en goede zorg. Die visie zien we bij GroenLinks en D66, iets minder bij de PvdA en veel minder bij de VVD. Het programma van het CDA was op dit punt lastig in te delen, met dat programma kun je alle kanten op."

Het humanisme is geen politieke stroming, hoe is het dan mogelijk om politieke standpunten te beoordelen op hun humanistisch gehalte?

"Vrijheid, verantwoordelijkheid, zelfbeschikking en gelijkwaardigheid zijn onze uitgangspunten. Dat zijn onze ankers, die waarden zijn herkenbaar en doordacht. De meetlat is op basis van die waarden gemaakt. We bekijken een aantal thema's waar die waarden onder druk staan. Een menselijke economie, medisch-ethische kwesties, ontwikkelingssamenwerking, zorg. Onze beoordeling is voor interpretatie vatbaar. Zo'n meetlat is een hachelijke onderneming, in de programma's staan vaak halve zinnen die niet altijd eenduidig zijn. Wij zien de meetlat als een middel dat mensen in gesprek brengt. Kiezers kunnen dit zien als denkwijzer, waarmee wij hun als Humanistisch Verbond iets willen meegeven om een politieke keuze te maken."

GroenLinks komt bij u als beste uit de bus; moeten humanisten nu GroenLinks stemmen, worden zij dan betere humanisten?

"Dat is absoluut niet aan de orde, of GroenLinks-stemmers betere humanisten zijn. Wij willen de discussie niet aangaan of er betere of minder goede humanisten zijn. Er kunnen andere overwegingen zijn om niet op GroenLinks te stemmen. Het kan goed zijn dat GroenLinks iets voorstelt dat totaal niet strookt met iemands eigen opvattingen, en dat dit punt doorslaggevend is voor zijn of haar stem. Misschien vindt iemand Jolande Sap een vreselijk mens, of heeft een grotere partij de voorkeur. De keuze is echt aan de mensen zelf, dit is een denkwijzer."

Ineke de VriesBeeld Patrick Post

De VVD is een liberale partij; met de mens als uitgangspunt moet het liberalisme een politieke stroming zijn die dicht tegen het humanisme aanligt. Toch doet de VVD het heel slecht in uw meetlat, ze komt net uit boven het CDA. Valt u dat tegen?

"Nou, het valt me op. De conclusie is dat daar een beweging gaande is die zich minder hard inzet voor ons gedachtengoed dan in het verleden. Het verrast me, maar het past wel bij de accenten die de VVD nu legt. Het vreemdelingenbeleid is hard, daar komt weinig terecht van het idee dat individuen rechten hebben, ook als ze hier niet vandaan komen. Ook bij ontwikkelingssamenwerking of een Europa van waarden en democratie laat de VVD zich minder van haar humanistische kant zien. Niet de bescherming van de fundamentele vrijheden is leidend, maar vooral de toestand van de economie."

En juist op dat punt krijgt de VVD in de meetlat een dikke min. Hoe verklaart u dat?

"Wij vinden dat economie iets is wat mensen dient, wat hun ruimte en mogelijkheden geeft voor een zinvol leven. Gelukkig komt de moraal wel weer terug in de economie, zij wordt meer opgevat als een systeem dat er is voor mensen. Niet alles wat kan, hoeft. Je moet je steeds afvragen: voor wie is dit noodzakelijk en komt dit ten goede aan mensen? Er wordt gezegd dat mensen meer moeten uitgeven, ze sparen te veel. Dat is een heel beperkte kijk op economie. Want het maakt wel uit wat je consumeert, en hoe. Als mensen allemaal meer auto gaan rijden en meer gaan vliegen, moet je daar dan zo blij mee zijn? Je moet op een andere manier naar economie kijken. Sommige partijen zijn daar explicieter in dan andere, maar bij de VVD hoor je daar helemaal niks over."

De linkse partijen scoren in het algemeen veel beter dan de rechtse. Staat het humanisme daarmee dichterbij links?

"Dat is een non-issue. Deze meetlat zegt dat onze humanistische waarden bij die partijen in goede handen zijn. Het Humanistisch Verbond is geen linkse organisatie. Van de partijen die goed scoren, mag je verwachten dat ze zich voor onze waarden inzetten. De meetlat geeft aan waar die waarden onder druk staan. Zo zie je bij de SP, een linkse partij, dat die moeite heeft met individuele burgerrechten en met ons uitgangspunt dat mensen zelf verantwoordelijk zijn voor de invulling van hun eigen leven. Die verantwoordelijkheid moeten ze willen nemen en krijgen. De SP doet daar geen appèl op. "

Vonden de partijen het de vorige keer erg dat ze onderaan bungelden?

"Ik weet niet of 'erg' een passend woord is. Ze vonden het wel confronterend dat ze anders scoorden dan ze willen. Kennelijk kan hun programma anders worden geïnterpreteerd dan ze willen, dat is iets waar ze over kunnen nadenken."

Vijfduizend mensen gebruikten de meetlat, heeft dat lage aantal u ontmoedigd de exercitie te herhalen?

"Het zijn er niet veel, vijfduizend, maar ik mag hopen dat de humanistische meetlat dit keer vaker wordt geraadpleegd. Dit type wijzers gaat belangrijker worden. Politici hebben een zware dobber om het vertrouwen te winnen, we hebben politici gezien die gaan draaien. Politiek is zo gericht op personen, als daar twijfel over is, waar moet je dan op afgaan? Ik denk dat dit mensen helpt, ze hebben gidsen nodig waar ze van op aan kunnen."

En u als directeur, wat doet u in het stemhokje met de uitkomsten van deze meetlat?

"Ik pak niet automatisch de bovenste partij. Het is wel lastig daar niet op te stemmen, maar dan nog moet ik kijken wat mijzelf het meeste aanspreekt. Door de meetlat kan ik gerichter kijken. Maar het zou wel vreemd zijn als ik de onderste partij zou kiezen, ik kan me voorstellen dat mensen dan zeggen: wat doe jij op die plek? Het zou merkwaardig zijn als ik met deze wetenschap voor de PVV of de VVD zou kiezen."

Baas van het verbond
Ineke de Vries (1951) is sinds 2004 directeur van het Humanistisch Verbond. Ze studeerde sociologie aan de VU. Ze was tot 2004 directeur bij het toenmalige Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn. Ook was ze zelfstandig beleidsadviseur en - onderzoeker van het ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid, de commissie Gelijke Behandeling en de Europese Commissie. In de jaren tachtig was De Vries ombudsvrouw in Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden