Zo hard was die afspraak in het regeerakkoord dus niet

Teeven had zijn wetje 'iets te vrijpostig gemaakt'.Beeld anp

Het regeerakkoord is heel kort over de strafbaarstelling van illegaliteit: "Illegaal verblijf wordt strafbaar gesteld. Daarbij zijn particulieren en particuliere organisaties die individuele hulp bieden niet strafbaar." Vandaag ging deze afspraak uit het regeerakkoord overboord.

Vorig jaar mei was er binnen de PvdA al veel verzet tegen de afspraak, die duidelijk uit de koker van coalitiepartner VVD kwam. Maar onderhandelaar Samsom was niet happig op heronderhandelen, want 'afspraak is afspraak'. Bovendien was even daarvoor binnen de VVD een opstand ontstaan over de inkomensafhankelijke ziektekostenpremie, één van de paradepaardjes van de PvdA.

Samsom kwam toen de liberalen tegemoet, maar de VVD betaalde toch een hoge prijs. 250 miljoen werd uit de infrastructuur (het bij de liberalen zo geliefde asfalt) gehaald ten gunste van de sociale zekerheid. Samsom: "Als wij nu de strafbaarstelling van tafel willen, heeft de VVD de prijs al bepaald. Dan kunnen we zomaar 250 miljoen voor ontwikkelingssamenwerking kwijtraken aan defensie." Vandaag bleek dat het wisselgeld voor het schrappen van het plan zelfs 500 miljoen euro is dat beschikbaar wordt gesteld voor een verhoging van de arbeidskorting. Hiervan moeten de inkomens tussen de 40.000 en 110.000 euro gaan profiteren. Het geld wordt gedekt door een bezuiniging op overheidsuitgaven waarbij infrastructuur, defensie en veiligheid zijn uitgezonderd.

Misdrijf of overtreding
Het knelpunt van het wetsvoorstel zat hem in het feit of een illegaal verblijf een misdrijf is of slechts een overtreding. In het wetsvoorstel, zoals in mei vorig jaar werd ingediend door staatssecretaris Teeven van justitie, stond dat vreemdelingen die na twee boetes opnieuw worden betrapt op illegaal verblijf, een 'zwaar inreisverbod' krijgen. Worden ze daarna nog eens gesnapt, dan is dat een misdrijf waarop een celstraf van zes maanden staat of een geldboete. Volgens het strafrecht is meehelpen aan een misdrijf strafbaar en dus zijn hulp verleners van deze illegalen dan, in strijd met het regeerakkoord, toch de klos.

"Teeven heeft z'n wetje iets te vrijpostig gemaakt", zei Samsom toen. Wat hem betreft mag illegaal verblijf nooit een misdrijf zijn, maar slechts een overtreding, al was het maar met het oog op de hulpverlening. De angst bij de PvdA was bijvoorbeeld dat mensen die illegaal in Nederland verblijven dan niet meer naar de dokter durven.

Al sinds 2002 discussie over strafbaar stellen illegaliteit
De discussie over het al dan niet strafbaar stellen van illegaliteit leeft al langer in politiek Den Haag. Het op de 'puinhopen van Paars' gefundeerde kabinet van CDA, LPF en VVD neemt het zich al voor. Tot concreet beleid komt het echter niet: het vechtkabinet sneuvelt voordat het woorden in daden om kan zetten.

Het onderwerp blijft echter sudderen en in 2004 wordt het volgende kabinet verzocht de voor- en nadelen eens op een rij te zetten. Piet Hein Donner, dan plaatsvervangend minister van vreemdelingenzaken en integratie, neemt dat voor zijn rekening.

De beoordeling valt negatief uit. Donner voorspelt 'extra administratieve lasten', 'een aanzienlijk beslag op de capaciteit' en slechts een 'gering rendement'. Dat is niet alles: de CDA'er voorziet daarnaast 'verdere marginalisering van de illegale vreemdeling', 'mogelijk verdere criminalisering' en een 'aannemelijke' toename van strafbare feiten als identiteitsfraude en mensensmokkel. Bovendien, zo waarschuwt Donner, bestaat het gevaar van 'nieuwe gedoogsituaties' wanneer 'maatregelen slechts worden omarmd om symbolische redenen'.

De kwestie verdwijnt in de politieke ijskast, tot in 2010 het gedoogkabinet van VVD, CDA en PVV aantreedt. Met de strafbaarstelling wordt een 'afschrikwekkende werking beoogd', zo legt de verantwoordelijke minister Gerd Leers in Kamerdebatten uit. Leers heeft uiteindelijk te weinig tijd om tot een wetsvoorstel te komen, maar het plan oogst al snel kritiek van Europa, mensenrechtenorganisaties en juristen.

In 2012 kwam de kwestie op liberaal verzoek, wederom in het regeerakkoord, maar haalde het ook deze keer niet tot de Tweede Kamer. De vraag is nu of dit de laatste keer was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden