Zo belangrijk waren de filosofen uit de tijd van de Verlichting nu ook weer niet

Rienk Vermij: De geest uit de fles. Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam; 324 blz, euro 22,95

****

De schrijver

Rienk Vermij is wetenschapshistoricus en verbonden aan de universiteit van Oklahoma. Hij werkte bij het Utrechtse Instituut voor de Geschiedenis van de Natuurwetenschappen, en promoveerde op de secularisering in de zeventiende en achttiende eeuw. Hij schreef 'The Scientific Revolution' (1999), 'The Calvinist Copernicans' (2002) en 'Kleine geschiedenis van de wetenschap' (2006).

Zijn ambitie

Vermij wil het beeld nuanceren dat de Verlichting een kraamkamer was van compleet nieuwe, grote ideeën, die de maatschappij overhoop woelden. Hij waarschuwt voor deze neiging 'stilzwijgend' aan te nemen dat de 'maatschappelijke strijd vooral een strijd van ideeën was'. Dat is wel hoe de Verlichting vaak gezien wordt, zegt hij. Het boek 'Der Philosophie der Aufklärung' van Ernst Cassirer (1932) zette de toon. Boekenkasten werden sindsdien volgeschreven over de Verlichting, maar al die studies lijden aan hetzelfde euvel, aldus Vermij. Ook denkers in het spoor van Horkheimer en Adorno, die de Verlichting zo'n beetje als bron van alle kwaad zien, delen de vooronderstelling dat het de filosofische ideeën zijn die de wereld veranderden. Bij iemand als Jonathan Israel is het methodische uitgangspunt niet anders, aldus Vermij.

Het boek

De Verlichting is volgens Vermij uitgegroeid tot een soort 'oorsprongsmythe', aan de hand waarvan westerse maatschappijen zichzelf definiëren. Wie het belang van de Verlichtingsfilosofen relativeert, zet dus ook dit zelfbeeld op losse schroeven.

Een glibberig terrein. Toch heeft dit hedendaagse zelfbeeld niet Vermijs grootste belangstelling. Als historicus gaat het hem er om het verleden beter te begrijpen. Hij plaatst de Verlichting in de context van de materiële en politieke werkelijkheid van de achttiende eeuw. Hervormingen, schrijft hij, zijn een reactie op concrete problemen, niet een toepassing van abstracte beginselen.

Op nog een andere manier nuanceert Vermij de invloed van de 'philosophes'. Zijn uitgangspunt is namelijk dat de werkelijke breuk in de westerse cultuur niet plaatsvond in de achttiende, maar in de zestiende eeuw. De Reformatie, niet de Franse Revolutie, heeft Europa de moderniteit in geslingerd.

Vermij schetst een verschuiving van een 'morele' naar een 'politieke' gemeenschap, die een aantal eeuwen in beslag nam. De Reformatie was het startschot, de Verlichting slechts de eindstreep.

In de Middeleeuwen, zegt Vermij, werd de cultuur bijeengehouden door gedeelde waarden en geloofsopvattingen. Men was opgenomen in een geheel van persoonlijke en traditionele banden, gesanctioneerd door de kerk. Deze cultuur verdween. Een eeuwenlange zoektocht naar een nieuwe eenheid volgde. Door uitvindingen zoals de drukpers werd een uitdijende, centrale staat mogelijk.

De maatschappijvorm die in de Verlichting opkomt, past daarbij. Het is een rechtssysteem: de samenleving is niet langer een homogeen geheel, maar een verzameling individuele burgers. De banden tussen burgers worden juridisch gedefinieerd, niet moreel.

Belangrijker dan de specifieke ideeën van de Verlichtingsdenkers - die volgens Vermij helemaal niet zo nieuw waren - is de verschuiving van het onderliggende wereldbeeld. De natuurwetenschappen bieden een nieuw fundament voor een seculiere politiek. De tijd is rijp om radicale ideeën in praktijk te brengen.

Leukste zin

"In een wetenschappelijke taal valt nog altijd de grootste onzin te verkopen." Vooruit, nog eentje dan, om Verlichtingsfetisjisten te pesten: "Je zou kunnen verdedigen dat de periode van de Renaissance veel kritischer is ten aanzien van allerlei gevestigde ideeën dan de zogenaamde Verlichting." Let op dat 'zogenaamde'.

Redenen om dit boek niet te lezen

De aanloop is lang. Erg lang. Bijna een derde van het boek gaat over de eeuwen vóór de Verlichting. 'Sprankelend' is niet het woord om de stijl te beschrijven.

Redenen om dit boek wel te lezen

Die rustige toon is eigenlijk ook wel prettig. Vermij legt grote verbanden, maar blijft voorzichtig. Complexe zaken legt hij kernachtig uit, zonder dat het ongenuanceerd wordt. Knap.

Trouw tipt filosofie

1. Discipline Marli Huijer

2. De geest uit de fles Rienk Vermij

3. Plato in tijden van Photoshop Ger Groot

4. Ongelukkige identiteit Alain Finkelkraut

5. Het lied van Hiawatha Ton Lemaire

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden