Žižek is stellig, meeslepend, bot en humoristisch

Slavoj Žižek: Event. Filosofie van de gebeurtenis. Vertaling: Huub Stegeman. Boom, 199 blz, euro 19,90.

****

De schrijver

Slavoj Žižek (1949) is een Sloveense socioloog, filosoof, psychoanalyticus en cultuurcriticus. Hij geniet voor een filosoof een ongekende populariteit bij een opmerkelijk jong publiek, zoals afgelopen week nog bleek toen hij in Amsterdam twee lezingen hield in een bomvolle Westerkerk. Tijdens deze sessies werd de Nederlandse vertaling gepresenteerd van zijn vorig jaar verschenen boek 'Event'. Hij noemt zichzelf marxist en communist.

Thematiek

Žižek probeert 'de gebeurtenis' als fenomeen te doorgronden. Een gebeurtenis is in zijn ogen iets wat zomaar, plotseling, uit het niets plaats lijkt te vinden. Onvoorzien, maar met grote gevolgen, als een revolutie. Hij gebruikt zelf herhaaldelijk de vergelijking met een verliefdheid: je wordt erdoor overvallen, je wereld staat erdoor op z'n kop en alles wordt anders. De gebeurtenis verandert niet alleen het heden en de toekomst, maar ook het verleden. Zodra de gebeurtenis voltrokken is, kijken de betrokkenen immers ook anders terug in het verleden, dat ze vanaf dat moment zullen herschikken. De oorzaken voor de gebeurtenis worden met terugwerkende kracht herkend.

Mooiste zin

'Neem de illusie weg en je verliest de waarheid zelf.' Verliefdheid, of zelfs de ervaring van een persoonlijkheid mag volgens breinwetenschappers een illusie zijn, van reductionisme moet Žižek niets hebben. Hij geeft voortdurend kritiek - op het globale kapitalisme, op de ethische leegte waarin we ons bevinden, op de neurowetenschap. Op het boeddhisme. Populaire westerse varianten van deze religie zijn in Žižeks ogen geen alternatief voor meedogenloos kapitalisme, maar juist een ideale techniek om nóg efficiënter aan de kapitalistische eisen te voldoen. En het consequent doorgevoerde boeddhisme is al geen haar beter, omdat 'verlichte' mensen in wezen onverschillig tegenover de wereld zouden staan.

Hoewel Žižek nogal eens met een botte bijl hakt, is hij in al zijn kritiek humoristisch. Dwars door alles heen voert hij een pleidooi voor de menselijke ervaring, hoe betrekkelijk en feilbaar die ook mag zijn. Hij is een hartstochtelijk pleitbezorger van de menselijke subjectiviteit.

Onbegrijpelijkste zin

Žižek is niet onbegrijpelijk, hij spreekt niet in nodeloos moeilijke taal, maar is soms toch lastig te volgen. Dat komt door zijn grillige stijl. Vaak geeft hij een voorbeeld, om vervolgens dit voorbeeld weer met een ander voorbeeld te verhelderen. Onderwijl vergeet je wat de vraag was. Op het moment dat hij een stellingname van Lacan uitlegt aan de hand van een begrip van Karl Popper en intussen twee toneelstukken bespreekt, raak je als lezer makkelijk de draad kwijt.

Reden om dit boek niet te lezen

Als je houdt van heldere, gestructureerde betogen, kun je Žižek beter overslaan. En als je moeite hebt met de vermenging van hoge en lage cultuur, zal Žižek je ook niet aanstaan. Om de bladzijde zet hij wel een film of andere populaire cultuuruiting in een paar alinea's naar zijn hand. Misschien is dit een verklaring voor zijn populariteit bij een jonge generatie; hij analyseert niet alleen Shakespeare, opera's en bijbelverhalen, maar ook Hitchcock, de laatste Bond-films én een platte video-hype als Gangnam Style (die hij overigens koppelt aan onbedwingbare driften als neuspeuteren en je eigen zweet ruiken).

Reden om dit boek wel te lezen

Meeslepende vertellers zijn stellig. Ze blinken niet uit in academische onderbouwing, maar nemen je op sleeptouw en geven je direct het vermoeden dat er iets te halen is als je ze volgt.

In zijn geschreven werk is Žižek bijna net zo associatief en slingerend als in zijn live-optredens. Dat is soms hinderlijk, maar het is ook vergeeflijk, omdat hij zo heerlijk rauw, recht voor zijn raap en onderhoudend blijft.

De truc is om niet elk voorbeeld direct te willen begrijpen, maar gewoon verder te lezen. Uiteindelijk vallen de meeste dingen op hun plek. En sommige dingen niet - nou en? De vaart is hoog genoeg om af en toe een passage te laten voor wat ze is. En bekijk naast het lezen ook wat video-optredens op YouTube. Van een aantal moppen die hij in de Westerkerk had getapt, begreep ik de reden dat hij ze vertelde pas al lezende - en andersom. Žižek schrijft niet alleen over het onderbewuste, hij werkt er ook mee.

Trouw tipt filosofie

1. Profanaties

Giorgio Agamben

2. Event. Filosofie van de gebeurtenis.

Slavoj Žižek

3. Mijn ego en ik

Sabine Wassenberg

4. De ziel van de marionet

John Gray

5. Liberalisme. Het verhaal van een idee

Edmund Fawcett

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden