Zitten en staan van 'wilde olijven' in de eredienst

“En de lezing uit het heilig Evangelie van onze Heer Jezus Christus is volgens de heilige....” - volgt de naam van een van de vier auteurs van deze gewijde geschriften. Maar meer dan eens gaat die naam teloor in het gestommel van mensen die als één man tegelijk uit de kerkbank omhoog komen en gaan staan.

We spreken over de katholieke eredienst en wel het moment waarop een fragment gelezen gaat worden uit de vier evangeliën. De toehoorders hoeven nimmer gemaand te worden tot opstaan. Geen liturgische tegenhanger van het All rise! uit het Amerikaanse rechtsritueel. De Latijnse riten kennen de oproep levate! trouwens wel, maar niet op die plek. De inleidende woorden 'lezing uit het heilig Evangelie...' etcetera zitten er zo ingehamerd dat zelfs de diepste dommelaar à la Pavlov overeind schrikt.

Sinds een aantal jaren zijn er mensen die daar onbehagen over uiten. Zij zijn ervan overtuigd geraakt dat het evangelie schatplichtig of zelfs onderhorig is aan de oudere, joodse Bijbel. Als je per se tijdens de evangelielezing wilt gaan staan - uit eerbied voor dit woord - doe het dan zéker ook bij het lezen uit de joodse Tora, de eerste vijf Bijbelboeken. De liturgie mag niet via blijven zitten of gaan staan de indruk wekken dat Mattheüs, Markus, Lukas en Johannes 'staan' boven Mozes en de aan hem toegeschreven boeken.

Het informatieblad van de Katholieke raad voor Israël (KRI) Kroniek is de aangewezen plek om zulke liturgische vragen te verzamelen en er discussies over uit te lokken. Het blad heeft dat over 'zitten of staan bij het evangelie' ook gedaan en de achterban reageert, divers.

“Men gaat staan uit eerbied voor Christus, niet uit eerbied voor Markus of Mattheüs.”

“Het gaan staan tijdens de lezing van het evangelie is een directe verwijzing naar dood en opstanding van Christus; één ogenblik valt mijn lichaamsexpressie samen met de boodschap.” Bij andere lezingen zit men “eerbiedig afwachtend mee aan naast de schrijvers.”

“Laten we voortaan voorafgaand aan de lezingen gaan staan voor een korte antifoon, zitten tijdens alle lezingen en staan onder een acclamatie; het staan sluit zo als het ware het luisteren naar het Woord in.”

Een orthodox-joodse lezer van 'Kroniek' wijst op nog twee andere liturgische privileges voor het evangelie sec. Alleen het evangelieboek wordt eerbiedig bewierookt, terwijl men daar dan toch ook een bijbel neer kan zetten. En bij de riten- en symbolenrijke wijding van een bisschop krijgt deze een opengeslagen evangelieboek op zijn hoofd gelegd als opdracht ter verkondiging. Zou de hele bijbel hem letterlijk te zwaar vallen? Of is het evangelie voldoende, met de rest als de kleine lettertjes die hij en zijn kudde niet hoeven te kennen?

Karin Lelyveld, priorin van het Lioba-klooster te Egmond, is vóór staan. “Voor mij is staan, zitten, buigen, knielen niet een expressie van theologisch hogere waardenmeting. Het zijn elementen van een choreografisch aspect van de liturgie. Het is niet zonder betekenis, maar evenmin iets absoluuts.”

De priorin weet KRI-man Eric Ottenheijm niet echt te overtuigen. Het op een bepaald moment 'gaan staan' wekt bij hem toch gemakkelijk de indruk dat wat eraan voorafging toch slechts een opmaat was. Ottenheijm is van de school die met Paulus leert dat christenen de wilde gojim zijn die dankzij Jezus aan de joodse olijf zijn geënt; niet het Oude Testament wijst vooruit naar het Nieuwe, maar andersom: het Nieuwe wijst terug: “Wij gaan via de joodse leraar Jezus in de leer bij Mozes”.

Tot nieuwe en gepaste choreografische aanbevelingen komt 'Kroniek' niet: de discussie is nog niet geëindigd. Het blad herinnert er verder aan dat het voor de joden morgen de negende Av is, de verwoesting van de tempel. En in het Nieuw Israelietisch Weekblad wijdt rabbijn Tsvi Marx er een beschouwing aan, onder de kop 'Drie weken die de zomer bederven', een joodse periode van rouw, een vastendag in de vakantie. Een etmaal lang eten, drinken, douchen, vrijen joden morgen niet; ze dragen geen leren schoeisel.

Tsj'a Be'aaw, de negende Av. De afgelopen dagen waren er al geen bruiloften, werd er geen vlees gegeten, de kapper niet bezocht, kleren liggen ongewassen in de mand. In de liturgie klinken de Klaagliederen van Jeremia over de verwoesting van de eerste tempel, in 587 vóór de gewone jaartelling. Hoe troosteloos zijn de wegen naar Sion, geen feestgangers komen er meer. (...) De trots van Sion is uit haar verdwenen (...). De Heer heeft zijn altaar verlaten, zijn heiligdom prijsgegeven.''

De rouwdag herinnert aan meer ellende: de kruistochten, de inquisitie, de sjoa. Waarom weken van rouw? Rabbijn Marx legt uit dat er in Israël in tijden van diepste ellende stemmen opgingen om er maar helemaal mee te kappen: niets meer eten, algehele geboortenbeperking, einde van de joodse geschiedenis, laat een ander nou maar eens uitverkoren volk wezen. Nee, leerden de rabbijnen en zij creëerden een periode van drie weken als uitlaatklep voor frustratie, woede en depressie om daarna toch weer door te gaan met de joodse geschiedenis.

Moet er met Jeruzalem nu als de stralende en allerminst in puin liggende stad toch nog steeds gerouwd worden als ware zij een ruïne? Marx vindt van wel: “Tisj'a Be'aaw kan als moreel project een tegengif zijn voor arrogantie en eigengerechtigheid. Maar dat kan alleen als men het moeilijke rituele regime van vasten en onthouding combineert met ernstig zelfonderzoek. In de grond van de zaak is dat zelfonderzoek gericht op het foutieve idee dat 'verkiezing' een automatisch statussymbool is, dat de jood als een amulet (ontslaat van) de noodzaak om voortdurend jegens individu en gemeenschap menselijk te zijn.”

In de voorgeschreven gebeden van priesters en monniken spelen de Klaagliederen van Jeremia vanouds een prominente rol in de drie dagen voor Pasen, toegepast op lijden en dood van Christus. In het licht van het voorgaande kan men zich afvragen of dat nog wel aangaat. De KRI moet ook daar maar eens voor gaan zitten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden