Zit m'n jasje goed? Zit m'n dasje goed? Vader voert campagne

Brinkman heeft z'n shuffle, maar Van Mierlo zingt en danst niet, want 'politici moeten geen dingen doen op de televisie die ze prive ook niet doen'. Volgens een onderzoek van het bureau Intomart blijken politici tijdens deze verkiezingsstrijd vaker op te treden in talkshows en amusementsprogramma's dan in discussieprogramma's, actualiteitenrubrieken of het nieuws. Langzaam schuift de Nederlandse politiek richting Amerikaanse campagnes.

“Het is vooral belangrijk om langdurig regelmatig aanwezig te zijn in de algemene verslaggeving.” De bekende race om wie de avond voor de verkiezingen in Brandpunt mocht komen, is volgens Van der Meulen verleden tijd. Maar de Sterren Playbackshow van Hennie Huisman ging D66 weer te ver. “Politici moeten geen dingen doen op televisie die ze prive ook niet doen. Van Mierlo zingt en danst niet.” Wel mocht hij door Inez van Lamsweerde worden gefotografeerd en in de Marie Claire verschijnen als mooie man.

Elco Brinkman weigerde voor dezelfde serie als enige lijsttrekker een coltrui aan te trekken. Wel laat hij zich graag met zijn Janneke in de huiskamer op de bank fotograferen. Want het priveleven van de politicus Brinkman speelt een belangrijke rol in de campagne. Zijn woordvoerder Frits Wester beroemt zich erop bij de CDA-campagne de nieuwste technieken te gebruiken om het imago van de lijsttrekker op te poetsen. Volgens de Amsterdamse politicoloog Philip van Praag is dat een van de oorzaken van de rel rond het programma Reporter van vorige week vrijdag. “Brinkman heeft duidelijk gekoketteerd met zijn priveleven door middel van dat boek over zijn jeugd en opvoeding in de Alblasserwaard, en het beroemde interview in de NCRV-gids over de kerstviering, waarin werd opgetekend hoe Janneke en Elco Brinkman elkaar bemoedigend toelachen en elkaar woordeloos aanvoelen. (Elco: 'Ik wil niet alleen met kerst lief voor je zijn, maar ook straks in april en mei en altijd') Hij heeft het een beetje over zichzelf afgeroepen. De moraal in de Nederlandse journalistiek is hoog. Privezaken laat men meestal buiten beschouwing. Iedereen weet dat bepaalde politici er vriendinnen op na houden, maar daar wordt niet over geschreven, tenzij de persoon in kwestie zich opeens sterk gaat maken voor het monogame huwelijk, dan springt iedereen er bovenop. Brinkman is zelf over moraal, eerlijkheid en fraudebestrijding begonnen. Dan moet hij ook niet raar opkijken als datzelfde verhaal nu ook op hem wordt toegepast.”

Mediadeskundige Kees Brants aan de Universiteit van Amsterdam: “Je kunt aan de manier waarop Brinkman optreedt in de media duidelijk zien dat er goed over is nagedacht. Wester bedacht speciaal voor de televisie de 'Brinkman-shuffle'. Ook treden politici in steeds meer verschillende media op. Onlangs is een nieuwe bron aangeboord: de roddel- en omroepbladen, die een potentiele doelgroep van miljoenen te bieden hebben.”

Twintig jaar geleden maakten de politici zich geen zorgen over de populaire pers. Men stond op een voetstuk en trad, op een enkele uitzondering na, slechts op in serieuze programma's waarin op ernstige wijze over politiek werd gesproken. Joop den Uyl bijvoorbeeld maakte zich absoluut niet druk toen in het weekblad Prive verhalen verschenen over vermeende snoepreisjes per regeringsvliegtuig naar zijn kampeeradres in Joegoslavie. Pas toen zijn vrouw Liesbeth tijdens het boodschappen doen in het gezicht werd gespuugd en huilend het PvdA-partijkantoor belde drong het tot de partijtop door dat dergelijke bladen een grote invloed hebben. Kees Brants: “De oude De Gaay Fortman moest toen vlak voor de verkiezingen in het programma van Sonja Barend komen uitleggen wat een integere en zuinige man Den Uyl was.” Uiteindelijk beleefde Den Uyl zijn moeilijkste moment toen hij zwichtte voor de populariteitsdruk en in de oudejaarsshow van Andre van Duin optrad.

Als je tijdens deze verkiezingscampagne de woordvoerders van de politieke partijen mag geloven zijn het vooral nobele bedoelingen die de politici bewegen om op de televisie te verschijnen. “Er is een sterke voorkeur voor inhoudelijke programma's waarin men de kans krijgt het partijprogramma toe te lichten”, zegt Meeus van der Poel, persvoorlichter van het CDA-partijbureau. Hij prefereert programma's waarin kijkers mogen opbellen om de lijsttrekker hun problemen voor te leggen, want dat versterkt de dialoog met de kiezer. Zo beantwoordde Brinkman in de '5 uur show' van RTL 4 vragen over de AOW. Natuurlijk wordt er volgens Van der Poel ook wel eens een uitstapje gemaakt naar amusementsprogramma's. CDA-Kamerlid Hans Huibers en zijn VVD-collega Hans Dijkstal waren onlangs nog te bewonderen als het duo Jacobse en Van Es in Hennie Huismans Sterren Playbackshow.

Alle partijen doen overigens graag mee in het populaire circuit. Zo vond de PvdA-partijleiding het een uitstekend idee als lijsttrekker Wim Kok in discussie zou gaan met PSV-keeper Hans van Breukelen in het praatprogramma van Ursul de Geer. Partijvoorzitter Felix Rottenberg deze week in HP/De Tijd: “De mensen zetten toch meteen de knop om als Kok voor de camera's begint te praten over het financieringstekort.”

Ook de PvdA koos ervoor om het priveleven van haar partijleider wat meer naar voren te schuiven. Schermde Kok dat vroeger angstvallig af voor de buitenwereld, tegenwoordig zien we hem hand in hand met zijn vrouw in verkiezingsspotjes optreden en wil hij zelfs wel eens uitweiden over zijn invalide kind.

Uit onderzoek van het bureau Intomart, dat sinds het begin van deze verkiezingsstrijd het optreden van politici in de media nauwkeurig bijhoudt, blijkt dat politici in de eerste week van april vaker optraden in populaire talkshows en amusementsprogramma's dan in discussieprogramma's, actualiteitenrubrieken of het nieuws. Omgerekend is er voor de eerste twee categorieen 19 en 21 procent van hun kostbare tijd gereserveerd, terwijl het nieuws het moet doen met 16 procent, actualiteitenrubrieken met 15 en discussieprogramma's met 10.

Zo was Wim Kok de laatste tijd niet alleen te zien bij Ursul de Geer, maar ook bij Theo van Gogh op het Amsterdamse kanaal AT 5 en liep hij samen met Gert-Jan Droge over de huishoudbeurs. En schoof Lubbers aan bij het spelletje Triviant en het jeugdprogramma Klokhuis. Brants: “Aan programma's als de Soundmix Show wagen de lijsttrekkers zich niet zo snel, daar zie je meestal politici van de tweede garnituur.”

Van Praag: “In de Verenigde Staten gaat dat nog veel verder. Daar wordt meestal niet eens meer over het partijprogramma gepraat, maar gaat het vooral om hoe de kandidaten overkomen als persoon, over hun karakter en betrouwbaarheid. Politici proberen tijdens campagnes vooral een mooi plaatje van zichzelf te schetsen. Dat maakt hen ook erg kwetsbaar. De gevestigde parlementaire pers in Washington is voortdurend bezig met het doorprikken van dat plaatje. Er heerst daar een enorm wantrouwen wat de kandidaten betreft. Om deze kritische houding te omzeilen proberen politici steeds vaker met de kiezer te communiceren buiten de gevestigde pers om. Zo kiezen ze in toenemende mate voor een optreden bij de lokale zenders waar ze veel minder kritisch worden benaderd. Daarnaast wordt er steeds meer zendtijd gekocht. Zo'n 80 tot 90 procent van het campagnebudget wordt daaraan besteed. In Nederland is het nog niet zover. Hier kan nog geen zendtijd worden gekocht en wordt er maar een schijntje uitgegeven aan verkiezingscampagnes in vergelijking met de VS.”

Wat precies een 'schandaal' is, lijkt af te hangen van de mode en van het land. In Italie mag iedere politicus er een minnares op na houden, maar sinds twee jaar geen geld achterover drukken of banden met de mafia onderhouden. In de Verenigde Staten riep de kandidatuur van Lloyd Bensen voor het vice-presidentsschap in '88 vragen op, omdat hij lid was van twee clubs die alleen toegankelijk waren voor blanken. Toen hij vorig jaar werd benoemd tot minister werd daar nauwelijks meer over gerept. Zoe Baird mocht geen minister van justitie worden omdat ze een kinderoppas zwart in dienst had gehad. Dat Kimba Wood gewerkt had als playboy-konijntje was bij haar voordracht voor het ministerschap geen punt en ze betaalde ook keurig sociale lasten voor de babysitter uit Trinidad. Wood struikelde over het feit dat de oppas illegaal in het land was.

In Nederland komt het blijkbaar niet snel tot een schandaal met grote politieke consequenties. De 'Koeweit-affaire' rond Ruud Lubbers (tijdens een staatsbezoek aan Koeweit zou sprake zijn geweest van een belangenverstrengeling met het familiebedrijf Hollandia-Kloos) werd nooit een echt grote zaak. De correspondent van het Franse dagblad Liberation in Nederland, Sylvain Ephimenco, valt daar al jaren over. Volgens hem is het niet alleen een kwestie van laksheid van de Nederlandse media, maar ook van zelfcencuur. “Lubbers had al jaren een machtspositie. Brinkman niet, die was in de opiniepeilingen flink gedaald. Hij was al beschadigd en op het moment van de aanval aangeschoten wild. Dan is het blijkbaar in Nederland wel geoorloofd om iemand zo aan te pakken. Hier wordt daar schande over gesproken, maar in het buitenland is die agressieve manier van journalistiek heel normaal en wordt iedereen zo behandeld.”

VERVOLG OP PAGINA MEDIA 5

Vader voert campagne

Vervolg van pagina 1

Van Praag: “Politici als Lubbers en Van Mierlo hebben blijkbaar zo'n gezag dat hun persoon boven alle twijfel verheven is. Lubbers weet zich ook altijd overal uit te praten en bij journalisten dwingt dat respect af. Toch vraag ik me af wat er met de premier was gebeurd als die Koeweit-zaak zo uitgebreid op de televisie was gekomen als nu het geval Brinkman/Arie V. Beelden werken nu eenmaal anders dan woorden. Zou een reportage in Elsevier over Brinkman dezelfde uitwerking hebben gehad? Als je de letterlijke tekst van de uitzending er op na leest is die helemaal niet zo opzienbarend. Het was de combinatie van beelden die het spannend maakte: de Daimler die als in een politieserie alsmaar heen en weer reed, gevolgd door close-ups van Brinkman. Dat is de kracht van tv en ook typisch de stijl van de meeste actualiteitenrubrieken geworden. Geensceneerde beelden zijn heel gewoon en kunnen al bijna voor realiteit doorgaan. De geschreven journalistiek beschikt niet over die stijlmiddelen.”

Het effect van de Reporter-uitzending is nog niet goed te bepalen, maar vooralsnog lijkt Brinkman er weinig schade door te hebben geleden. Van Praag: “In de CDA-achterban lijken de rijen zich eerder te sluiten. Veel mensen denken toch 'dit wordt te gek'. Het is zelfs mogelijk dat mensen die eigenlijk niet meer van plan waren om op het CDA te stemmen nu terugkeren. Wat dat betreft hebben Brinkman en Wester heel slim op deze affaire gereageerd door meteen in de tegenaanval te gaan. Daardoor werd de aandacht vooral gevestigd op de manier waarop Reporter en de Fiod te werk zijn gegaan, en niet op waar het werkelijk om ging, namelijk Brinkmans betrokkenheid bij een malafide bedrijf. Nu krijgt niet Brinkman de klappen, maar vooral de KRO, die veel opzeggingen kon noteren.”

Mediadeskundige Kees Brants: “De beeldvorming wordt niet alleen bepaald door een televisie-uitzending. De negatieve berichtgeving over Brinkman is al veel langer aan de gang in de dagbladen, door de manier waarop hij wordt gevolgd. Dit incident valt in een bedding die al langer bestond. Een tv-uitzending heeft op korte termijn wel een groot effect, maar uiteindelijk zijn het toch de krantekoppen die blijven hangen. Hans Wiegel barstte een paar maanden na het overlijden van zijn vrouw op tv heel onverwacht in huilen uit. Dat leverde de VVD in de peilingen meteen een winst op van 2 procent. Maar na twee weken was het effect verdwenen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden