Zinnen om een uur over na te denken

Gerard Visser: Water dat zich over laat steken. Sjibbolet, Amsterdam. ISBN 9789491110092; 204 blz € 20,95.

De schrijver:
Waar de meeste schrijvers en journalisten driftig op zoek zijn naar nieuwe manieren om een verhaal sneller te vertellen, bewandelt Gerard Visser, docent cultuurfilosofie aan de Universiteit Leiden, rustig en ernstig zijn eigen wijsgerige weg. Als piketpaaltjes op die weg staan begrippen als beleving, ervaring, stemming, gemoed, gelatenheid en ziel. Die bezinning resulteerde in 2009 in het boek 'Niets cadeau: een filosofisch essay over de ziel', dat genomineerd werd voor de Socrates Wisselbeker voor het meest prikkelde filosofische boek van het jaar.

Zijn filosofie:
In al zijn werk lijkt Visser zich te bezinnen op de wijze waarop wij ons tot onszelf en de wereld en het geheim van de oorsprong verhouden. Telkens opnieuw komt hij uit op wat hij de pijlers van de cultuur noemt: filosofie, kunst en religie. 'Filosofie is de vreugde van de verheldering', schrijft hij ergens, 'kunst de vreugde van de uitbeelding, religie de vreugde van de liefde.'

Het boek:
De verbinding van filosofie en kunst leidde in Vissers vorige boek tot een verrassende interpretatie van het gedicht 'Niets cadeau' van de Poolse Nobelprijswinnares Wislawa Szymborska. In zijn nieuwe boek, 'Water dat zich laat oversteken', dat is opgebouwd uit los van elkaar te lezen essays, komt de moderne beeldende kunst sterk tot zijn recht in het verhaal over Jean Bazaine, schilder en maker van gebrandschilderde ramen. Aan de hand van Bazaine's stelling 'religieuze kunst bestaat niet' laat Visser zien dat kunst die zich met religie of poëzie verwart de unieke kracht van het eigen medium verloochent. Stond beeldende kunst vroeger in dienst van God, die het midden of de kern van de maatschappij vormde, nu kunst autonoom geworden is blijft dat midden leeg. Dat lege midden biedt een mogelijkheid tot het ontstaan van een nieuwe spiritualiteit. Om dat in beeldende kunst te kunnen zien, moeten we anders leren kijken. Het is prachtig hoe Visser zijn kijkervaring beschrijft van 'Viens sur les pierres', een schilderij uit 1971. "Zien we hier hoe de wind over rotsgesteente blaast? Zonder de titel zou je er daar nooit aan denken." Om vat op dit moderne werk te krijgen moeten we onze vertrouwde blik loslaten. We staan als kijker niet tegenover een schilderij dat wellicht verbeeldt hoe de wind over stenen waait, we zitten in de ruimte die de schilder gemaakt heeft. "Het schilderij vraagt je zo elementair te kijken dat je, in plaats van op zoek te gaan naar vormen, mee gaat ademen met de ritmen op het doek."

Mooiste zin:
'Voel je hoe door de haast ook alle gevoel uit je handen en ogen verdwijnt?'

Raadselachtigste zin:
'De dood van God is de grondeloosheid van het gebeuren zelf dat zich al voorbij deze dood waant.'

Reden om dit boek niet te lezen:
U hebt niet de rust om te blijven zitten, en uw leestempo te blijven vertragen. Dat is niet erg, er zijn periodes dat je beter kunt sporten dan lezen, maar voor het werk van Visser is dit gemis fataal. Filosoof Cornelis Verhoeven adviseerde ooit van een echt wijsgerig werk maximaal twee pagina's per uur te lezen. Om de draad niet kwijt te raken, kan het tempo bij Visser niet veel hoger liggen.

Reden om dit boek wel te lezen:
Lezen van Vissers' werk zou je een vorm van mediteren kunnen noemen, een lectio divina. Neem zijn essay 'Omtrent rust, ritme & gelatenheid', onderwerpen die afgelopen jaren resulteerden in bestsellers. Daarin kom ik de zin tegen 'Wie in zichzelf rust is zuiver weerklank, waardoor gebeurt wat gebeuren moet'. Als we over deze zin nu eens een uur nadenken, de zin telkens opnieuw herhalen, als een mantra, dan kunnen alle lijstjes met goede voornemens de prullenbak in.

1. Herakleitos: Alles stroomt Paul Claes (vert.)

2. Water dat zich over laat steken Gerard Visser

3. Niet voor de winst Martha Nussbaum

4. Over de democratie in Amerika Alexis de Tocqueville

5. Vrijheid, noodzaak en liefde Karien Schaubroeck en Thomas Nys (red.)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden