Zingeving / Psycholoog Alma ontbeert reli-antenne

,,Sommige mensen zijn 'religieus muzikaal'. Ik ben dat niet'', zegt godsdienstpsycholoog dr. Hans Alma. Het stoort haar niet meer. Haar benoeming als hoogleraar aan de Universiteit voor Humanistiek 'voelt als een thuiskomen'.

'Ik kan geen zin ontlenen aan een goddelijke werkelijkheid'', zegt godsdienstpsycholoog Hans Alma (42), die naast haar functie als godsdienstpsycholoog aan de Universiteit van Leiden, nu ook aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht werkt. Vorige week hield ze er haar oratie over de psychologie van zingeving.

Zin is ook voor wie niet religieus is meer dan het hebben van een 'goed gevoel', tenminste, dat zou volgens Alma zo moeten zijn. ,,Zin ontstaat in een kwetsbare balans tussen verlangen naar bekende geborgenheid en gerichtheid op het verleggen van grenzen; tussen erkenning van anderen en zelfarticulatie.''

Op geen van de uiterste polen is volgens Alma een nastrevenswaardige vorm van zingeving te vinden. Iemand die zich in een afgesloten wereldbeeld opsluit, vindt misschien een wereld die hij onder controle denkt te hebben, maar sluit zich af voor een groot deel van de realiteit. En iemand die zelfarticulatie overdrijft, doet misschien zichzelf wel naar volle tevredenheid gelden, maar ontkent het werkelijk bestaan van anderen. Aan de andere kant staat de persoon die alleen maar grenzen wil verleggen, en dus nooit tevreden is met wat hij heeft of wat er is, geen geborgenheid kent. En iemand die vooral uit is op erkenning van anderen, is onvermogend zich werkelijk met anderen te verbinden, ontvlucht de realiteit in afhankelijkheidsrelaties.

Het gaat er volgens Alma om de spanning tussen de polen uit te houden. In evenwicht voelt de mens zich verbonden met zijn wereld. Zowel uitgedaagd als beschut, een persoonlijkheid die werkelijk in relatie kan staan met anderen.

Dan kan zin ook ontstaan bij een goede partij voetbal? ,,Inderdaad'', zegt Alma. ,,Maar gemakkelijk is zingeving niet. Een realistische kijk op de wereld is doorgaans ondraaglijk voor de meesten van ons. Zin beleven we hoogstens bij momenten.'' In ieder geval zin in een uitgebalanceerde vorm zoals Alma die voorstaat. Het gevoel van verbondenheid dat bij de juiste balans kan ontstaan, is het product van 'verbeeldingsvolle aandacht'. ,,Het is helemaal niet zo gemakkelijk om naar het station te hollen en te zien dat de bomen vol in de knop zitten, en als je in de trein zit naar buiten te kijken en te zien hoe mooi het landschap is.'' Het is iets dat je moet cultiveren, zoals zij dat door te tekenen en te schilderen doet. Is zulke aandacht niet al te vluchtig maar diepgaand en duurzaam, dan noemt Alma dit 'spiritualiteit'.

Levensbeschouwingen kunnen helpen bij het ontwikkelen ervan. ,,Mensen onderhouden collectieve levensbeschouwingen om bepaalde waarden hoog te houden. In de humanistische visie draait het om zaken als respect, verantwoordelijkheid en vrijheid.'' Ze helpen de balans te vinden zodat de zingeving die Alma voorstaat mogelijk wordt.

,,De humanistische levensbeschouwing lijkt gemakkelijk. Maar mensen vergeten al te gemakkelijk dat het heel wat van ons vraagt. Levensbeschouwing helpt om persoonlijke voorkeuren in een perspectief te plaatsen. Het gaat om het besef dat er meer is dan het je persoonlijk prettig voelen.'' Ze grinnikt. ,,Moralistisch, hè, voor een psycholoog?''

Maar net als het christendom leidt ook het humanisme een moeizaam bestaan. Het Humanistisch Verbond is sterk vergrijsd, haar beginselverklaring noemt Alma 'mager' -,,het humanisme is de levensovertuiging die probeert leven en wereld te begrijpen uitsluitend met menselijke vermogens... waarvoor niets of niemand buiten hem verantwoordelijk kan worden gesteld''.

,,Rationaliteit en verantwoordelijkheid van het individu staan centraal, maar dat kan gemakkelijk leiden tot onverschilligheid en zelf overschatting.'' Gerichtheid op transcendentie (het verleggen van grenzen) en erkenning van anderen, twee kanten van het ervaren van het 'zinvol ervaren van zin', gaan dan verloren.

Het humanisme, signaleert Alma, heeft een handicap in vergelijking met religieuze tradities.

,,Het beschikt in mindere mate over een eigen symbooltaal, rituelen, heilige plaatsen en expressies van mystieke ervaringen.'' Heilige plaatsen en mystieke ervaringen?

,,De werkkamer van Montagne misschien. Ook niet-religieuze mensen kunnen mystieke ervaringen hebben, niet van eenheid met een goddelijke werkelijkheid, maar van een dieptedimensie van deze wereld.'' Met zulke zaken, al nemen ze binnen de humanistische traditie een marginale rol in, kunnen de humanistische zingevende waarden en idealen niet alleen verstandelijk worden begrepen, maar ook zintuiglijk en gevoelsmatig worden ondergaan.

Is het misschien haar roeping als uit kerkelijke kring afkomstige godsdienstpsycholoog - ze is luthers opgevoed en deed onderzoek voor de Samen-op-Wegkerken naar geloofsbeleving van kerkelijke jongeren - om de humanisten van traditioneel religieuze vormen te helpen voorzien?

,,Zeker niet. Ik heb zelf geen aansluiting kunnen vinden bij religieus taalgebruik en religieuze vormen. Het is niet mijn manier. Ook vroeger al voelde ik altijd een zekere leegte omdat ik geen gevoelens en ervaringen had die erbij aansloten. Ik ben daarom ontzettend gaan zoeken: hoe kan ik het vinden? Ik ben zelfs mede daarom godsdienstpsychologie gaan studeren. Hoe kan het dat ik het niet kan vinden? Ik heb het antwoord inmiddels wel gevonden, denk ik. Ik ben niet religieus muzikaal; heb gewoon de antenne niet.''

,,Tegenwoordig noem ik mezelf een agnost. Ik sluit op godsdienstig gebied niets uit maar ik geloof nergens in. Sinds ik met het willen weten ben gestopt, heb ik een veel prettiger verhouding tot de wereld.''

,,Vragen naar de uiteindelijke zin van het leven of naar een leven na de dood vind ik alleen nog interessant als psycholoog. Voor mezelf gaat het niet om dat soort alomvattende vragen. In plaats van te vragen naar de zin van het leven, vraag ik me af waarmee ik me zinvol kan bezighouden. Niet of er wat na de dood is interesseert me, maar wat ik voor de dood nog kan doen.''

Naar zin vragen is voor Alma vragen: wat vind ik van belang?

Er is nog een andere reden waarom Alma geen heil ziet in een 'religiosering van het humanisme', zoals sommigen dat wensen: het zou volgens haar onmogelijk zijn. ,,Rituelen laten zich niet maken, zijn geen individuele constructies, aangepast aan je persoonlijke behoeften. Rituelen zijn er, en je kunt erin stappen, jouw ervaringen eraan relateren. Religies zijn eeuwen oud, en zijn niet bewust gemaakt. Je kunt rituelen niet aanpassen aan je smaak, niet de ene keer een hostie op het altaar leggen en de andere keer een bonbon. Dan werken ze niet.''

De onveranderde rituelen van de lutherse kerk werkten bij Alma niet, maar van verandering wil ze ook niets weten. Want puur op individuele voorkeuren gebaseerde rituelen verbinden volgens haar niet met wat buiten de persoon staat, en dat is noodzakelijk voor hun werking.

,,De motivatie van iemand die een beleving wil oproepen, klopt niet. Dat geldt niet alleen voor rituelen, maar ook bij zingeving. Beleving is iets wat je niet in de hand hebt. Wie op levensbeschouwelijk gebied probeert te manipuleren, raakt wat zij zoekt kwijt.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden