Zingend en dansend tot het eind

Ze was de belichaming van een oude traditie. Met haar stem bracht ze haar publiek tot vervoering. Maar ze wist ook te shockeren.

Het geluid van een fluit, een sitar, een xylofoon en drums vermengen zich tot ritmisch, meeslepende klanken. Ze begeleiden Bi Kidude, een frêle oude vrouw met een krachtige stem. De Taarab- muziek, populair langs de Oost-Afrikaanse kust, dwingt toehoorders op de maat mee te bewegen. De teksten verhalen over het dagelijks leven op het Tanzaniaanse eiland Zanzibar, het centrum van Taarab en ook de woonplaats van Bi Kidude. Zij belichaamde het genre.

Taarab is nauw verbonden met de Swahili-cultuur, een product van de complexe geschiedenis van de regio die beïnvloed is door Perzen, Arabieren en Indiërs. Zij dreven eeuwen geleden handel op de Afrikaanse Oostkust, vestigden zich er vaak voorgoed en vermengden zich met de lokale bevolking. Zo ontstond het Swahili-volk en de Swahili-taal, een mengeling van lokale talen en het Arabisch, dat niet alleen wordt gesproken langs de kust maar tot in Oost Congo toe. Het is ook de taal van de Taarab-liederen.

Bi Kidude was een beschermelinge van Siti Binti Saad, een pionier in de Taraabmuziek. Zij waren de eerste vrouwen die in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw niet de vereiste sluier over zich heen drapeerden als ze optraden op het overwegend islamitische eiland. Een ongekende en gedurfde actie voor die tijd.

Bi Kidude, dochter van een kokos-nootplukker, werd al vroeg uitgehuwelijkt. Ze liep op 13-jarige leeftijd weer weg bij haar man en stak over naar het vasteland. Grotendeels blootsvoets trok ze met een Taarabmuziekgroep door Kenia en Tanzania. Een tweede huwelijk liep ook op niets uit, waarschijnlijk omdat het kinderloos bleef.

In de jaren veertig keerde ze terug naar Zanzibar en verdiende geld als kruidendokter. Ze beschilderde armen en benen van vrouwen met henna in figuratieve motieven. Ze bleef zingen in lokale Taarabclubs en later in de toeristenhotels op het eiland.

Eigenzinnig als ze was, trok ze zich niets aan van gangbare regels van haar islamitische geloof. Bi Kidude leefde zoals zij dat wilde en verbijsterde de bevolking op het eiland door in het openbaar te drinken en te roken.

Toen ze op de bruiloft van vrienden het kleine podium moest bestijgen, zei ze: "Ik kan niet beginnen zonder mijn drankje. Ik geef niets om wat anderen denken of te zeggen hebben. Breng me bier!" Terwijl in allerijl werd gezocht naar een fles bier, stak ze kalm een sigaret op en inhaleerde diep. Gewapend met de fles bier klom ze het platform op en bracht de aanwezigen in extase met haar liederen.

Ze was analfabeet. Muzieknoten en teksten zaten in haar hoofd net als haar kennis over kruiden. De meeste liederen waren variaties op die van Siti Binti Saad, haar grote voorbeeld. Bi Kidude componeerde zelden iets nieuws. Ze deelde met jonge mensen haar kennis als ze interesse toonden in Taarab en kruiden. Ze was ook gul met haar geld. Vanaf de jaren tachtig ging ze geregeld op internationale tournees en kwam terug met duizenden euro's op zak. Die waren binnen de kortste keren op. Ze gaf nauwelijks iets aan zichzelf uit. Haar huisje en huisraad waren armzalig. "Er zijn altijd mensen die het harder nodig hebben dan ik", was haar antwoord op vragen waar het geld bleef.

'Bi Kidude' is Swahili voor kleine oma, een bijnaam die ze van tienermeisjes op het eiland kreeg. Zij verzorgde namelijk ook de muziek voor Unyago, een eeuwenoud ritueel dat de overgang van meisje naar vrouw symboliseert. Het traditionele gebeuren wordt alleen door vrouwen bijgewoond en bestaat uit een wassing en seksuele voorlichting. Traditionele muzikale ritmen worden gebruikt om de jonge vrouwen te leren hoe ze hun latere echtgenoten kunnen plezieren. Tegelijkertijd waarschuwen leerzame liederen voor seksueel misbruik en onderdrukking. Er zijn geen filmopnames van het geheime ritueel en buitenstaanders worden niet toegelaten.

Bi Kidude wist niet precies wanneer ze was geboren, maar vermoedelijk was dat rond 1910 als Fatuma binti Baraka in het dorpje Mfagimaringo, waar ze donderdag ook werd begraven.

Tot vorig jaar trad ze op met haar vaste begeleidingsgroep Twinkle Stars. Ze oogstte alleen al bewondering omdat ze bleef dansen en geregeld een grote trommel optilde om die te bespelen. De laatste maanden was ze ernstig ziek en liet haar geheugen haar steeds vaker en langer in de steek. Maar tot het laatst zong ze onverwachts een paar regels uit haar repertoire en bleven haar verzorgers in bewondering stilstaan.

Bi Kidude werd omstreeks het jaar 1910 geboren in Mfagimaringo, sultanaat Zanzibar. Ze stierf op 17 april 2013.

Bi Kidude ca. 1910-2013

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden