Reportage

Zingen in de strijd tegen dodelijk nepnieuws

Zanger Prasad Keshav Krishna en zijn band gaan in opdracht van de politie Indiase dorpen langs met educatieve liedjes tegen nepnieuws en de grote gevaren daarvan. 'Vermoord niemand omdat je gelooft wat je ziet op WhatsApp, Facebook en YouTube', luidt de tekst van een van de refreinen. Beeld Aletta André

In India zijn al tientallen mensen doodgeslagen door woedende dorpsbewoners op basis van geruchten via sociale media. Lokale overheden organiseren nu voorlichtingscampagnes, onder meer door bands in te huren.

"Wie van jullie heeft een smartphone?" Er gaan tientallen handen omhoog in het publiek in het dorp Gonpadu in het zuiden van India. Zo'n honderd mensen zijn afgekomen op een optreden van zanger Prasad Keshav Krishna en zijn band, die in opdracht van de politie alle dorpen in de regio langsgaat met educatieve liedjes. Zijn volgende vraag is confronterend: "En hoeveel van jullie hebben een toilet gebouwd voor de vrouwen in huis?" Dat zijn een stuk minder handen.

Na deze opwarmsessie brengt de band een serie liedjes over hun belangrijkste onderwerp: nepnieuws. 'Vermoord niemand omdat je gelooft wat je ziet op WhatsApp, Facebook en YouTube', zo luidt de tekst van het refrein.

De boodschap is hard nodig. De afgelopen twee maanden alleen al zijn in heel India tenminste 27 mensen vermoord nadat er valse foto's en video's over kinderhandelaren de ronde deden op WhatsApp. Onschuldige voorbijgangers werden op brute wijze door woedende menigtes gelyncht, enkel omdat ze als vreemdelingen werden gezien.

Er zaten zwervers en nomaden tussen, maar ook een collega van Krishna. De zanger, die was ingehuurd door de overheid om in dorpen liedjes over de gevaren van nepnieuws te zingen, werd zelf gelyncht.

Bij de voorstelling in Gonpadu. Beeld Aletta André

Vreedzame bijeenkomst

"Wij gaan altijd samen met de politie", zegt Krishna in reactie op de moord op zijn collega, die meer dan 3000 kilometer van Gonpadu werkte, in het noordoosten van India. Sterker nog: een aantal van zijn bandleden is zelf agent. In Gonpadu hebben ze gezelschap van nog eens zes agenten, die hen aankondigen en op het podium blijven. "Daarom zijn we niet bang."

Het is inderdaad een vreedzame bijeenkomst. Mannen, vrouwen en kinderen luisteren braaf naar de liedjes en af en toe wordt er gelachen. Het is ook niet voor het eerst dat ze worden gewaarschuwd. "In april en mei kregen we soms wel tien berichten per dag over gevaarlijke bendes en kinderhandelaren", zegt Anji Ram, een twintiger met een smartphone. "Veel mensen in het dorp waren toen heel bang. Ouders durfden niet meer buiten te slapen met hun kinderen. Maar nu weten we dat de video's nep zijn."

Rema Rajeshwari, het districtshoofd van de politie die ook met de muzikanten is meegereisd, begon in deze regio al in maart een campagne tegen nepnieuws en is dus vaker in dit dorp geweest. "We hebben een speciaal team agenten dat lokale whatsappgroepen heeft geïnfiltreerd."

Dorpsraadslid Revalli Ramulu Beeld Aletta André

Groot vertrouwen

Ruim 300 miljoen Indiërs hebben een smartphone. Maar lang niet alle smartphonegebruikers zijn geletterd, en dus zijn valse video's, foto's en audioberichten die via sociale media binnenkomen voor hen lastig van waarheid te onderscheiden. In het gebied waar Rajeshwari werkt, is de geletterdheid met 50 procent zelfs bijzonder laag. "Dat mensen de berichten op sociale media geloven, komt ook door het grote vertrouwen in hun vrienden en familie", zegt Rajeshwari. "Want dat zijn meestal degenen die deze berichten doorsturen."

Ze laat een gruwelijke video zien die onlangs nog werd verspreid. Er is te zien hoe een bendelid organen van een nog levend slachtoffer verwijdert om te verhandelen. "Dat is in scène gezet. Maar het speelt in op de angst voor lokale bendes. Die zijn in deze regio ook daadwerkelijk actief, alleen handelen ze niet echt in organen en kinderen."

Rajeshwari is er trots op dat in haar district niemand is vermoord naar aanleiding van nepnieuws. Toch ging het ook hier regelmatig bijna mis.

Haatgevoelens

In het dorp Kashimnagar bijvoorbeeld, nota bene een paar uur nadat Krishna er zijn liederen had gezongen. Twee mannen stopten met hun motor aan de rand van het dorp. Omdat ze meerdere mobiele telefoons bij zich hadden, vond een aantal dorpsbewoners hen verdacht.

"Binnen de kortste keren hadden zich zeker tweehonderd man verzameld, ook uit naburige dorpen", zegt Revalli Ramulu, een lid van de gekozen dorpsraad. Vanwege alle berichten op sociale media waren de mensen ervan overtuigd dat deze mannen kinderontvoerders waren."

Districtshoofd Rema Rajeshwari. Beeld Aletta André

Ramulu wist al snel te bevestigen dat de mannen uit een nabijgelegen dorp kwamen en er wat rijker dan gemiddeld uitzagen, omdat ze in de regionale hoofdstad Hyderabad werken. "Maar de menigte was niet voor rede vatbaar. Veel mannen waren ook dronken. Als de politie niet had ingegrepen, dan hadden ze de voorbijgangers zeker vermoord."

Het incident laat de beperkingen van de politiecampagne zien. "Als mensen bereid zijn anderen te doden, dan blijkt wel dat ze haatgevoelens in zich hebben", zegt Rajeshwari. "Sociale media versterken enkel de bestaande vooroordelen en spanningen in de samenleving. Een vonkje is genoeg om het geweld te doen uitbarsten. Vandaag is dat vonkje nepnieuws over kinderontvoerders, maar morgen kan het weer wat anders zijn."

Lees ook: 
WhatsApp geschokt door lynchpartijen in India
Het sociale-mediabedrijf WhatsApp is ‘geschokt’ door de golf lynchpartijen in India die wordt veroorzaakt door nepnieuws dat via de berichtendienst rondgaat. Dit schrijft het Amerikaanse bedrijf in een brief aan de Indiase regering. WhatsApp belooft meer te doen om valse berichten te bestrijden.

Lees ook:
Een gewapend conflict via de ruimte? Het is niet ondenkbaar
Met een speciale 'spaceforce' wil Donald Trump Amerikaanse hegemonie in de ruimte brengen. Moeten we een wapenwedloop vrezen ver boven de aarde?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden