Zin, zin, zin en zin in werk

Denker des Vaderlands René Gude stierf een jaar geleden, te vroeg om zijn ideeën over werk en zingeving uit te

Peter Henk Steenhuis (1969) is neerlandicus, publicist en redacteur Filosofie bij Trouw.

'Ik hou van werken zolang het werk is waarvan ik hou", zei Johan Cruijff ooit. Niet iedereen heeft de mazzel zulk werk te vinden. Er wordt wel driftig naar gezocht. Uit onderzoek van wervings- en selectiebureau Yacht blijken zes van de tien jonge hoogopgeleiden binnen twee jaar hun bedrijf alweer te verlaten, ondanks de uitstekende arbeidsvoorwaarden. Ze hebben behoefte aan iets anders, aan 'het goede gevoel'. Yacht rekende uit dat dit de 'BV Nederland' jaarlijks 1,4 miljard kost. Eric Fleurbaay, oprichter van organisatiebureau BusinessWise, signaleerde 'een verschuiving van zelfverwerkelijking naar zingeving'. (Trouw, 11 april 2014)

Zingeving. Lastige term. Toen vorige maand 'werk in evenwicht' het thema was van de Maand van de Spiritualiteit dook zingeving geregeld op, in wisselende gedaanten: spiritualiteit, bezielend leiderschap, stilte, balans, inspiratie en positief in de wereld staan. De stukken neigden naar wat schrijver E. du Perron 'ethisch slijm' noemde.

Om het vage 'zingeving' te omzeilen, gaan jonge werknemers op zoek naar 'een goed gevoel'. Een cosmetische truc: het ene vage begrip vervangen door het andere. Dat lost weinig op. Dan maar zwijgen over deze problemen? Nee. "Onder de vraag 'is dit alles?' gaat altijd een zingevingsprobleem schuil", zei René Gude, de toenmalige Denker des Vaderlands. Hij is daarmee aan de slag gegaan en onderscheidde vier soorten 'zin'. Hij stierf op 13 maart 2015, nog voordat hij de verschillende Z-ten kon uitwerken. Ik nam het stokje over. Dit is de zinbalans, een jaar later.

Z1 Zinnelijkheid

De eerste betekenis van zin heeft volgens Gude met het zinnelijke te maken. Er zin in hebben, dat is hier het lijfelijke aspect, het lustvolle, het lekkere. Gude: "Het Lustvolle is fundamenteel. Alle projecten beginnen bij de lustgevoelens van de deelnemers of lopen stuk op onlustgevoelens. Lust is de vitale bron, zonder trek gebeurt er niets. Als we planten waren zou ik zeggen: Lust is de stuwende kracht die vanuit de wortels de ware, schone en goede bloemenpracht van vitaliteit voorziet."

Ook voor sociologe Christien Brinkgreve is de lust essentieel. "Lust zou ik ook definiëren als energie. Je moet je dus afvragen wanneer de lust, de energie verdwijnt. Een voorwaarde voor energie is: het gevoel dat je leeft, niet weggemaakt wordt, dat je mag bestaan.

"Werknemers hebben vaak het gevoel een nummer of een productiefactor te zijn, dat is een vorm van niet werkelijk bestaan. In nogal wat bedrijven heerst angst. Om autonoom te denken, om zichzelf de wet te stellen, om zich niet te schikken naar de wetten die van bovenaf worden opgelegd."

Toen zij nog op de universiteit werkte, ervoer Brinkgreve zelf hoe haar energie verdween. "Er zijn vaak plettende systemen, die de energie langzaam uit je zuigen, totdat je het gevoel hebt zachtjes te sterven. Als ik thuiskwam, moest ik altijd eerst in een warm bad om weer tot leven te komen. Dit is wat Gude bedoelde met zinnelijkheid, Z1."

Brinkgreve kreeg ook steeds minder het idee dat haar werk gewaardeerd werd. "Als de waardering wegvalt, gaat er veel energie zitten in je handhaven. Je wordt eenzamer, komt in een isolement te zitten en moet roofbouw plegen op je eigen energievoorraad. Ik had de keus: me conformeren of niet. Conformeren kon ik niet, dan zou er iets in me doodgaan, iets

verdwijnen waar mijn kracht ligt - tja, minder dramatisch is het niet. Ik voelde me langzamerhand een oude muntsoort die met het jaar devalueerde."

"Als je niet meer gewaardeerd wordt, is de stap klein te denken: ik ben niets meer waard. Ik heb van psychiater Van Dantzig geleerd, dat wanneer jij jezelf dan door de ogen van anderen gaat bekijken, je je op een hellend vlak begeeft richting depressie."

Z2 Zintuiglijkheid

Gude's tweede betekenis van zin is dat je zintuigen het schone waarnemen. Zeer uitgesproken vinden we deze ervaring bij kunst, esthetiek. Gude: "Het is ook niet ongebruikelijk dat werkgevers daar aandacht aan besteden. Een mooi voorbeeld vind ik het Rockefeller Center in New York. Een gebouw voor werkende mensen, onvoorstelbaar mooi gemaakt met afbeeldingen en sculpturen van werkende mensen. Zo'n heerlijk gebouw dat ik er met liefde iedere dag de post zou rondbrengen."

Marijke Horstink is bedrijfskundige. Een aantal jaar geleden richtte zij HappyNurse op, een uitzendbureau in de zorg met inmiddels negentien vestigingen. Op basis van gesprekken met potentiële werknemers oppert zij een baan en een locatie om te werken. Hierbij speelt sfeer volgens haar een belangrijke rol. "Sfeer heeft te maken met wat Gude het zintuiglijke noemt, Z2. Moderne ziekenhuizen hebben vaak grote, open ruimtes waar gewerkt is met natuurlijke materialen.

"Loop je de draaideur door van het ziekenhuis in Lelystad, dan valt de grauwigheid over je heen. 'In Lelystad wil ik niet werken,' zeggen sommige verpleegkundigen, 'wat een ellendig gebouw is dat, die betonnen muren.' Daartegenover staat het Catherina Ziekenhuis in Eindhoven. Dat zet diffuus licht en beeld in op de afdeling cardiologie. Doel is om artsen en verpleging efficiënter te laten werken en patiënten rustiger te maken. Dat is goed voor de patiënt, maar gelijkmatige lichtverdeling in de ruimte is ook rustgevend voor verplegend personeel. Ze experimenteren ook met geur: lavendel werkt rustgevend, citrusgeur juist opwekkend."

"Ik verwacht dat de komende jaren licht, beeld, geluid, kleur, kortom het zintuiglijke, een steeds grotere rol gaan spelen in de inrichting van ziekenhuizen."

Z3 Zinrijkheid

Gude zegt over de derde betekenis van zin, de zinrijkheid: "Zin in werk ervaren we op begripsmatig niveau, op het gebied van de zinsbouw. We maken volzinnen, zijn in staat te verwoorden wat we beleven, maken, doen. Dit is de meest letterlijke vorm van zingeving door betekenisgeving."

Psychoanalyticus Paul Verhaeghe, die in december meedeed aan een rondetafelconferentie met de Belgische koning over burn-out, deelt de essentie van het zinrijke, Z3: proberen te verwoorden wat je doet, beleeft, ervaart, maakt."Juist hier speelt het autonomieverlies sterk: doordat werknemers steeds minder een heel product afleveren, en er weinig aan de inventiviteit van de werknemers wordt overgelaten, zijn ze ook niet goed in staat te verwoorden wat ze doen. Dat is een enorm verlies aan zingeving."

Verhaeghe heeft wel bedenkingen bij de formulering die Gude gebruikt. "Vanuit psychoanalytisch perspectief zijn volzinnen een beetje verdacht." Verhaeghe wijst daarvoor op dromen. "Je wordt 's morgens wakker met een droom die om aandacht vraagt. Je overdenkt de droom, vertelt hem als het ware aan jezelf. Later bij de koffie dis je de droom op aan je vrouw. 's Avonds in het café aan een vriend. Tijdens die drie verschillende momenten wordt het verhaal langzamerhand gesloten. De haperingen verdwijnen eruit, gaten worden toegedicht en het verhaal gaat steeds meer uit volzinnen bestaan.

"Doordat die barstjes, de onvolkomenheden eruit zijn, wordt de droom vervalst. Daarom heb ik liever zinnen die breuklijnen bevatten, waarover we een gesprek kunnen voeren. Stamelend formuleren wat je doet, of wat je zou moeten doen of willen doen, is naar mijn idee zinrijker dan in volzinnen over je werk praten.

"Laten we ons als maatschappij of, iets kleiner, als bedrijf weer de vraag stellen hoe we ons werk willen organiseren. Wat is de bedoeling van werk? Werk was ooit een middel maar is een doel op zich geworden. We nemen nu op de koop toe dat de invulling ervan op het randje van zinloos is geworden.

"De Nederlandse werknemer is een kwart van zijn werktijd aan het vergaderen. Als je dan beseft dat loodgieters, bakkers, fietsenmakers, schoonmakers en vele anderen vrij weinig vergaderen, is het niet gek te stellen dat mensen met een kantoorjob ongeveer de helft van hun werktijd in vergadering zitten. En zij weten allemaal dat de meeste vergaderingen overbodig zijn en weinig meer opleveren dan frustratie omdat het eigenlijke werk eronder lijdt.

"In de zorgsector bestaan wachtlijsten, terwijl de professionals de helft van hun werktijd in vergadering zijn. Maar je kiest niet voor zo'n beroep om uren per dag te vergaderen, je wilt juist met mensen werken. Dat dit steeds minder kan, frustreert de werknemers. Ik ben ervan overtuigd dat wanneer vergadertijd sterk wordt teruggedrongen, iedereen gelukkiger is."

Z4 Zinvolheid

Je kunt precies begrijpen wat je doet en zeggen wat je werk voor je betekent, maar het volstrekt oneens zijn met de doelstellingen van je bedrijf. Als je daaraan gewend raakt als medewerker, dan moet er volgens Gude iets gaan wringen op zingevingsgebied.

Annet de Lange, lector Human Resource Management - personeelsbeleid - bij de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen: "Wil je de vierde Z, de zinvolheid, bruikbaar maken voor HRM dan is het interessant een verband te leggen tussen zingeving en tijdsperspectief op het werk. Volgens de socio-emotional selectivitytheorie van Laura Carstensen veranderen de behoeftes die je als persoon hebt en de doelen die je nastreeft, naarmate je ouder wordt. Gedurende hun loopbaan ervaren mensen een kantelmoment in hun tijdsperspectief. Wanneer dat plaatsvindt, is afhankelijk van hun vitaliteit, maar het ligt meestal rond het vijftigste levensjaar.

"Tot dat kantelpunt heb je het gevoel dat de tijd oneindig is. Maar naarmate we ouder worden en de gezondheid minder wordt, verkleinen we ons sociale netwerk; ouderen willen de tijd die hun rest in het werk betekenisvol besteden. Er treden meer verschuivingen op. Ouderen geven minder de voorkeur aan promotiekansen maar raken meer geïnteresseerd in een taak die hun persoonlijke zingeving oplevert, zij stellen de eigen ontwikkeling voorop in plaats van de competitie met anderen. De doelen die een werknemer zich stelt veranderen dus in de loop der tijd.

"Ik kan me voorstellen dat een jonge werknemer zichzelf vooral wil ontwikkelen en zich meer vergelijkt met anderen en het niet zoveel kan schelen of het bedrijf waar hij of zij werkt, blijft voortbestaan, terwijl een dertiger of veertiger het belangrijk vindt of hij werk en gezin kan combineren en stabiliteit kan realiseren, terwijl een oudere werknemer waarde hecht aan de zingevingsvraagstukken in het werk zelf of in het doel van de onderneming.

"Als je rekening houdt met dit veranderende perspectief dan is het voor HRM interessant de Z-ten van Gude door te ontwikkelen in concrete handvatten bij loopbaancoaching en bij werving- en selectiebureaus.

"De keuze voor werk wordt in de toekomst minder bepaald door financiële motieven dan door de vraag wat je vanuit je eigen zingevingskader het liefste zou willen doen en hoeveel uur per week. Daarmee worden de vier Z-ten van Gude belangrijk voor personeelsbeleid."

Dit onderzoek wordt mogelijk gemaakt door Stichting Instituut Gak en verricht samen met de Algemene Werkgeversvereniging Nederland. Reageren kan via hsteenhuis@trouw.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden