Interview

Zin is het halve werk

Ben Tiggelaar: 'Voor mij bestaat zingeving eruit dat ik geloof dat ik op aarde ben om anderen tot bloei te brengen'. Beeld Bram Petraeus

Zelfs het meest eenvoudige werk heeft een connectie met zingeving, zegt managementgoeroe Ben Tiggelaar. Hij schreef het essay voor de Maand van de Spiritualiteit, die vandaag begint.

Er was een moment dat Ben Tiggelaar dacht: het maakt geen donder uit wat voor werk ik doe en of het zin heeft - we gaan toch allemaal dood. Hij was toen 23 en had zijn moeder begraven. Al haar dromen en idealen leken met haar verdwenen. En zijn leven was nog amper begonnen.

"Alles waarvoor ik warmliep, leek ineens zinloos. Ik kon niet meer om de zingevingsvraag heen", zegt Tiggelaar.

De kunst was de strijd tegen zijn eigen cynisme te winnen, vertelt hij. Door sprankjes hoop te koesteren. Dromen te volgen. Voor anderen te leven.

Voor schrijver, gedragswetenschapper en trainer Ben Tiggelaar zijn zingeving en werk inmiddels onlosmakelijk met elkaar verbonden. Na negen managementboeken schreef hij voor de Maand van de Spiritualiteit het essay 'Mooi Werk'. Het thema van de maand is 'Werk in evenwicht'.

Het essay is een handleiding voor het vinden van zin in je werk, of je nou vuilnisman bent, topman of caissière.

Over caissières gesproken, ik ben voor dit gesprek even de Kruidvat ingelopen en heb de vrouw achter de kassa gevraagd wat zij een managementgoeroe zou willen vragen over zinvol werk. Ze zei: 'Ik wil weten of al het werk zinvol is'.
"Niet alle werk is in zichzelf zinvol. Het gaat erom dat jij de handelingen die je verricht kunt verbinden aan iets wat jij als zinvol beschouwt, aan iets hogers, iets groters. Het is natuurlijk een beetje suf om te beweren dat achter de kassa zitten je verbindt met iets hogers, want de zingeving spat er niet direct vanaf. Als de caissière mij zou vragen of haar werk wel zin heeft, zou ik een wedervraag stellen: wat geeft volgens jou het leven zin, waar geloof jij in?

"Daarop zijn heel veel antwoorden mogelijk; ze kan werken om haar naaste te dienen, of om de aarde mooier te maken, of om het praatje met die eenzame klant voor wie ze de enige gesprekspartner is. Als je voor dat soort dingen leeft, heeft zelfs het meest eenvoudige werk een connectie met zingeving."

Trouw is mede-initiatiefnemer van de Maand van de Spiritualiteit, die tot en met 14 februari duurt. Het thema is 'werk in evenwicht'. Op de pagina's Religie & Filosofie van de krant wordt de komende weken veel aandacht aan dat thema besteed.

Is de zingevingskwestie rond werk niet gewoon een probleem van de rijke wereld? Elders in de wereld hebben mensen minder keus om hun baan te laten aansluiten bij wat ze willen en kunnen.
"Het kan heel erg zinvol zijn om te werken om voor je gezin te zorgen: om hen te eten te geven, hun gezondheid te bewaken. Het is misschien wel de ultieme zingeving om voor je kinderen te werken."

Maar word je daar ook gelukkig van?
"Mensen worden gelukkig als ze werk kunnen doen dat bij hun talenten past, als ze leuke collega's hebben en zich gewaardeerd voelen. Dat weten we uit onderzoek. Dus als de vraag is; kan werk bijdragen aan mijn geluk, dan zeg ik: ja, dat kan, maar daar komen wel een paar voorwaarden bij kijken."

Die 'voorwaarden' zijn nu eenmaal niet voor iedereen mogelijk. Denk aan mensen die chronisch ziek zijn of laagbegaafd, of voor wie er niets anders opzit dan de hele dag op het land werken. Achter het idee van zinvol werk lijkt een soort maakbaarheid te zitten.
"Heel veel dingen zijn domweg niet maakbaar in het leven. Ik geloof in maakbaarheid als speurtocht, niet als absoluut begrip. De speurtocht is dat je je afvraagt: wat zijn de elementen in mijn leven waar ik wel invloed op heb? Hoe kan ik die sturen? Dat kan iedereen in elke situatie doen.

"Ik gebruik in het essay het voorbeeld van Suresh, een door een auto-ongeluk verlamde jonge man in Sri Lanka. Hij lag op bed, in een arm land, wat kan hij nou nog bereiken, zou je denken? Maar hij kon als een van de weinigen in zijn dorp lezen en schrijven. Elke avond kwamen de kinderen van het dorp aan zijn bed voor onderwijs.

"Suresh vond een manier om zin te geven aan werk ondanks zijn beperkingen. Hij was zeker geen selfmade man, hij had mensen nodig. Ik sprak pas een hoogleraar en die verwoordde het mooi: 'Ik heb heel veel hulp nodig gehad om het zelf te redden'."

Veel jonge mensen hebben tijdelijk werk. Hoe geef je je werk zin als je weet dat het elk moment voorbij kan zijn?
"Als zingeving niet zit in de baan zelf, maar in wat jij gelooft, maakt het niet uit of je vast of tijdelijk werk hebt. Ik ken veel mensen die freelancen of banen stapelen, juist omdat dat bij hun idealen past; ze houden van de keuzevrijheid, van de nieuwe uitdagingen.

"Maar als zingeving voor jou zit in langetermijninvesteringen, dan is het wel lastig. Natuurlijk ook doordat je niet altijd de keuzevrijheid hebt. Ik heb zelf ook tijden gekend dat ik bang was niet rond te komen van de opdrachten die ik had.

"In de tijdelijke klussen die ik aanneem, zie ik het als mijn taak om dat wat ik zinvol vind door te laten werken in wat ik aflever. Ik streef ernaar mensen meer te geven dan ze vragen. Voor mij bestaat zingeving eruit dat ik geloof dat ik op aarde ben om anderen tot bloei te brengen. Dat houd ik steeds voor ogen."

U schrijft over geloven in jezelf als nieuwe heilsleer. U noemt dat 'een geestelijk batterij die zijn eigen stroom opwekt', wat niet kan. Waar moet de stroom dan vandaan komen?
"Dat is een vraag die iedereen in z'n leven moet beantwoorden. Ik geloof zelf dat er een bovennatuurlijke realiteit bestaat waartoe we ons kunnen verhouden. Ik geloof in God en ben vooral geïnteresseerd in de persoon van Jezus. Maar mijn stroom komt niet alleen van Jezus, het komt ook van de mensen om me heen. Ik merk nu bijvoorbeeld steeds meer hoe belangrijk mijn gezin is."

Waarom?
"We hebben te maken met ziekte in onze familie. En als het om leven en dood gaat, blijft er maar heel weinig over om troost uit te putten. Toen een collega van mij kanker kreeg, kon ik ook niet tegen hem zeggen: geloof nou maar in jezelf. Hij hield juist zelf langzaam op te bestaan.

"Als je met zware tegenslag te maken krijgt, kom je gewoon niet ver met geloven in jezelf. Als mens hebben we blijkbaar een diepe behoefte aan iets of iemand waarbij we kunnen schuilen. Schuilen bij jezelf, dat hoor je al, is een valse religie."

Heeft u weleens een spirituele ervaring tijdens u werk?
"Ik kan me een workshop herinneren waarin ik een groep managers vroeg te vertellen over de beste leider die zij hadden gehad. Er kwamen allerlei mooie verhalen van leraren op middelbare scholen die zo inspirerend waren geweest. De volgende vraag die ik stelde was: denk jij zelf dat je zo'n leider bent? Veel managers beseften toen: verdorie, nee, iedere dag heb ik de kans zo te zijn, maar ik ben het niet. Op die manier met elkaar tot inzicht komen, dat was een spiritueel moment voor mij."

Komt dat doordat het resultaat van uw werk direct zichtbaar wordt?
"Inderdaad, dat geeft je een soort lift. Ik ben niet altijd zo op effect uit, hoor. Ik kan er prima mee leven als het resultaat niet heel zichtbaar is, maar ik wel mijn werk naar eer en geweten heb gedaan. Dan weet ik ook: het was goed, niet per se goed omdat ik nou zo goed ben... maar omdat ik de gelegenheid had om te delen wat ik ook weer geleerd heb."

Maar voelt het positieve effect van uw werk niet spiritueel omdat het eigenlijk een zelffelicitatie is? U heeft namelijk iets bereikt.
"Denken dat je het allemaal zelf doet, dat lukt alleen als je een beetje dom bent. Ik ben een soort onderwijzer en in het onderwijs komt het er bijna altijd op neer dat je doorgeeft wat je van anderen hebt geleerd.

"Daar ben ik heel nederig in. Zelfs de manier waarop ik het doorgeef, heb ik van anderen geleerd."

De spiritualiteit ervan is dus dat u een traditie gebruikt om iets nieuws in gang te zetten.
"Inderdaad, en als dat lukt, is dat heel fijn! Het is in mijn vakgebied meestal niet meer dan marketingsluwheid om te zeggen dat iets nieuw is. Veel managementboeken en TED-talks bestaan bij de gratie van een nieuwe boodschap." Tiggelaar zet een belerend stemmetje op: "Vroeger dachten de mensen zus, maar nu zijn we wijzer, en denken we zo. En ik heb dat bedacht, helemaal op eigen denkkracht, ik zag het opeens. Nu deel ik, wijze, dat met jullie, sloebers. Hier, kijk eens, enkele kruimels van mijn oneindige kennis."

Belemmert het westerse geloof in menselijke superioriteit ons denken over zingeving in werk?
"Ja, want vanaf het allereerste begin in de Bijbel brengt de hoogmoed van de mens hem telkens opnieuw in de problemen. Dat zie je ook in je eigen leven. Zodra je denkt dat je snapt hoe het leven werkt, zodra je denkt in maakbaarheid en selfmade, gebeurt er iets waardoor je zegt: potverdikkeme, het leven is helemaal niet maakbaar. Dan komt die grote vraag weer terug: komt ieder denken over God van beneden, of is er een andere realiteit? Ik geloof het laatste. Ik las pas een zin waar ik het helemaal mee eens ben: 'Als er niks is boven de mens, zijn we de meest betreurenswaardige soort in het heelal'."

Ben Tiggelaar

Wie Ben Tiggelaar (1969) zegt, denkt 'Dromen, Durven, Doen'. Dat is zijn bekendste boek over zelfmanagement, waarvan 350.000 exemplaren werden verkocht. Vanaf 2000 veroverde de gedragswetenschapper met vijf verschillende boeken de nummer-één-positie in de Nederlandse management-toptien. Niet verwonderlijk dus dat hij 'managementgoeroe' wordt genoemd.

Tiggelaar studeerde communicatiewetenschap aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde aan de faculteit bedrijfskunde en economie van de Vrije Universiteit op een studie naar gedragsverandering in organisaties. Tiggelaar schrijft columns over werk en management in NRC Handelsblad.

Tiggelaars essay 'Mooi Werk' is vanaf vandaag voor 3,50 in de boekhandels te koop. Tiggelaar geeft vandaag en morgen door het hele land lezingen. Voor een overzicht zie de website van de Maand van de Spiritualiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden