Zimmermanns lichtval stompt je in de maag

AMSTERDAM - Dirigent Edo de Waart wijzigde donderdagavond de volgorde van het programma dat hij met het Koninklijk Concertgebouworkest bracht in het Holland Festival. Hij liet 'Photoptosis' van Bernd Alois Zimmermann volgen op het 'Vorspiel zu einem Drama' van Franz Schreker. Het verband tussen Schreker en Zimmermann in dit gaaf samengestelde concert werd hierdoor duidelijk hoorbaar.

PETER VAN DER LINT

Schreker breidde op verzoek het orkestvoorspel tot zijn opera 'Die Gezeichneten' uit 1914 uit tot een zelfstandig orkestwerk. Zo ontstond een twintig minuten durende compositie die in gecomprimeerde vorm de wellustige klanken en melodieën van de opera probeert weer te geven. De Waart dirigeerde ooit in een zinderende Vara-matinee de hele opera (er verscheen een opname van bij Marco Polo) en hij weet dus heel goed tot wat voor 'Drama' dit 'Vorspiel' leidt.

De lekker opgeklopte en ingedikte expressie van Schrekers muziek klinkt bij De Waart optimaal, direct vanaf de dreigend-duistere inzet van de schitterend spelende celli. Diezelfde celli zetten later een prachtig syncopisch motief op, dat zijn weg door het hele, gigantische orkest vindt. Schreker benut die enorme hoeveelheid instrumenten (opvallend aanwezig zijn vijf klarinetten) op uiterst gevarieerde en originele wijze met zeer fraai klinkende resultaten. Zijn melodische gaven zijn in dit stuk groot; af en toe klinkt het zelfs naar Amerikaanse showmuziek.

Dat is niet het geval bij 'Photoptosis' (lichtval). Zimmermann componeerde dit werk voor een vergelijkbaar groot orkest, maar zijn muziek streelt niet de oren zoals die van Schreker. Het is muziek die je in de maag stompt, bij je lurven grijpt; intens gerealiseerd door orkest en dirigent. Het was mooi te constateren dat ondanks een verschil van vijftig jaar met daarin een lawine aan nieuwe ontwikkelingen op muziekgebied de expressie van Zimmermann niet heel veel verschilt van die van Schreker.

Collage De componist hield zich ver van de grote stromingen als het serialisme en ontwikkelde een geheel eigen klanktaal, waarin hij als voorloper van Schnittke gebruik maakte van de collagetechniek, waarbij citaten uit klassieke werken in de compositie worden verweven.

In 'Photoptosis' bijvoorbeeld leidde een passage waarin de paukenist met houten stokken slaat schitterend naar een losgescheurd fragment uit Beethovens negende symfonie. Heel anders is Zimmermanns trompetconcert dat de titel 'Nobody knows de trouble I see' draagt. De bekende negro-spiritual ligt ten grondslag aan dit concert en wordt tegen het einde van het stuk door de trompet opvallend uitgelicht. Peter Masseurs, eerste trompettist van het Concertgebouworkest, nam de razend ingewikkelde solopartij in dit concert voor zijn rekening. Ondanks de precies gestructureerde partituur leek het soms op een geweldig geïmproviseerde jam-sessie waarin een sectie van vijf saxofoons heerlijk zat te swingen.

Masseurs haalde met geweldige inzet het maximale uit de compositie; een compositie, die uitputtend gebruik maakt van variatietechnieken. Op de geijkte momenten wist Masseurs een heerlijk jazzy timbre uit zijn instrument te halen. De Waart begeleidde hem voortvarend. Iets minder voortvarend klonk na de pauze Schönbergs 'Verklürte Nacht'. Hoewel de strijkers bij tijd en wijlen een uitstekende balans in klank bereikten, waren er toch te veel ongelijkheden en kleine ontsporingen. De volmaakte eenheid van de strijkersgroepen, die deze compositie zo bijzonder kan maken, was er donderdagavond niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden