Zijn we op weg naar een nieuwe Koude Oorlog?

"De verhoudingen tussen Rusland en de Verenigde Staten zijn slecht."Beeld Anne Margot Stapert

Wie weet kan er een vriendelijk woord of een schouderklopje vanaf, als de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken John Kerry en zijn Russische collega Sergej Lavrov elkaar vandaag in Lausanne spreken over de oorlog in Syrië. Dat zou welkom zijn, want de verhouding tussen Rusland en de Verenigde Staten is in korte tijd enorm verslechterd.

Een greep uit de incidenten van de afgelopen week: Rusland wil militaire bases op Cuba en in Vietnam, Washington beschuldigt Moskou van oorlogsmisdaden en van het hacken van Amerikaanse computers. Rusland verplaatst raketten naar Kaliningrad, vlakbij de Navo-landen Polen en Litouwen, en eist dat de Verenigde Staten zich militair terugtrekken uit Oost-Europa.

De Koude Oorlog lijkt terug van weggeweest. Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 en het einde van de Sovjet-Unie twee jaar later, zag het er even naar uit dat de VS de enig overgebleven supermacht waren. Francis Fukuyama kondigde al 'het einde van de geschiedenis' aan. Maar dat was te vroeg gejuicht, de relatie tussen Moskou en Washington is op een nieuw dieptepunt beland.

Zeven jaar geleden presenteerde Kerry's voorgangster Hillary Clinton nog symbolisch een grote rode 'reset-knop' aan haar Russische collega Lavrov. Het gebaar was bedoeld om de ontspanning te vieren, en het leek te werken: Moskou stond de Amerikanen toe om hun troepen in Afghanistan te bevoorraden via Russisch grondgebied. En president Barack Obama liet het plan van zijn voorganger George W. Bush voor een anti-raketschild varen. "Een moedige beslissing", vond de Russische leider Vladimir Poetin.

Maar daarna is het toch weer misgegaan. In 2012 kwam Poetin opnieuw aan de macht als president, na een periode waarin hij premier was, en hij noemde de VS 'de vijand'. Het Amerikaanse anti-raketschild komt er toch, in Polen en Roemenië. Poetin waarschuwde die twee landen dat ze een Russische aanval riskeren.

Amerikaanse minister van buitenlandse zaken John Kerry.Beeld anp

Onvermijdelijk

Rusland kan een conventionele oorlog in Europa voeren én winnen, zei de Russische ambassadeur in Londen, Alexander Karamenko, onlangs. Meende hij dat echt? Dat vroeg de stafchef van het Amerikaanse leger, generaal Mark A. Milley zich vorige week af in een toespraak in Washington - om te concluderen dat we zo'n uitspraak maar beter serieus kunnen nemen. "De geschiedenis leert ons voorzichtig te zijn." De VS moeten zich volgens Milley dus voorbereiden op oorlog.

De viersterrengeneraal hield een grimmig verhaal, met als strekking: oorlog is op den duur niet te vermijden, een nieuwe oorlog zal er anders uitzien dan alles wat we tot nu toe gewend zijn en een goede voorbereiding is daarom essentieel.

Het conflict dat hij verwacht zal 'zeer dodelijk' zijn, "het ergste wat we gezien hebben sinds de Tweede Wereldoorlog". Want zo'n oorlog zal volgens de generaal niet op het platteland uitgevochten worden maar in stedelijk gebied. Steeds meer mensen wonen in steden, en die steden worden steeds groter. Een toekomstig conflict zal daarmee een mengsel zijn tussen een traditionele oorlog, een guerrilla en terrorisme.

Valt zo'n conflict niet te vermijden? Nee, zegt Milley, landen streven in een chaotische wereld nu eenmaal hun eigenbelang na. "We hebben geen keuze", besluit hij zijn toespraak. "De vijand bereidt zich voor."

Met zijn doemverhaal is Milley geen uitzondering in Washington. Zijn directe baas, voorzitter van de 'Joint Chiefs of Staff' en daarmee Amerika's hoogste militair Joseph Dunford, noemde Rusland onlangs 'de grootste uitdaging en bedreiging' voor de veiligheid van de VS. Hij wees in een hoorzitting in het Congres op de modernisering van de Russische strijdkrachten, hun cyber-aanvallen en hun conventionele en nucleaire militaire kracht. "Allemaal bedoeld om de VS en onze bondgenoten te ondermijnen."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Russische minister van buitenlandse zaken Sergej lavrov.Beeld anp
Vladimir PoetinBeeld anp

Geduld is op

Ook in Moskou klinkt dreigende taal. De Russische minister van buitenlandse zaken Lavrov ziet dat de verhouding met de Amerikanen naar een dieptepunt is gedaald. In een interview op de Russische tv gaf hij de regering van Obama de schuld en klaagde hij over 'agresssieve stappen' van de VS. Hij zei dat Moskou heel lang 'geduldig' is geweest en suggereerde dat het geduld nu op begint te raken.

Lavrov was nog diplomatiek vergeleken met de populaire Russische tv-presentator Dmitry Kiselyov, die vaak wordt gezien als spreekbuis van het Kremlin. Kiselyov waarschuwde maandag dat 'brutaal gedrag' tegenover Moskou 'nucleaire gevolgen' kan hebben. Dat dreigement werd herhaald door de ultra-nationalistische politicus Vladimir Zjirinovski, die goede banden heeft met Poetin.

Frustratie kan een rol spelen bij deze agressiviteit. Rusland moest jarenlang werkeloos toekijken hoe het Westen zijn invloed uitbreidde na de val van de Berlijnse Muur. Het toetreden tot de Navo van de voormalige Oostbloklanden Polen, Tsjechië en Hongarije in 1999 en daarna onder meer Roemenië en Bulgarije, is in Moskou nooit echt geaccepteerd.

Dat bleek wel toen Rusland onlangs een akkoord met de VS opschortte over het onschadelijk maken van plutonium, een grondstof voor kernwapens. Die stap heeft op zich weinig directe gevolgen, maar ze raakt wel aan belangrijke akkoorden over de afbouw van het nucleaire arsenaal. Het venijn blijkt wel uit de voorwaarden die Rusland stelt aan het hervatten van de afspraken: de VS moeten stoppen met de sancties tegen Rusland, die zijn ingesteld na het inpikken van de Krim, en zich militair terugtrekken uit Oost-Europa.

Dat laatste zal Washington nooit doen. Niet als het aan generaals als Milley en Dunford ligt, en ook niet als Hillary Clinton er straks als nieuwe president over moet beslissen. Zjirinovski beseft dat ook, en hij raadt de Amerikanen daarom aan op Donald Trump te stemmen. "Als ze voor Hillary stemmen wordt het oorlog (...) Er zullen overal Hiroshima's en Nagasaki's zijn."

Gevaarlijk punt

Zo staan de VS en Rusland weer lijnrecht tegenover elkaar, net als in de periode tussen het einde van de Tweede Wereldoorlog en de val van de Berlijnse Muur. De laatste leider van de Sovjet-Unie, Michail Gorbatsjov, waarschuwde onlangs dat de wereld nu op 'een gevaarlijk punt' is beland. Maar betekent dat ook dat we afstevenen op een nieuwe Koude Oorlog?

Nee, zegt de Duitse minister van buitenlandse zaken Frank-Walter Steinmeier, maar ook zijn boodschap is bepaald niet geruststellend. "Het is een misvatting om te denken dat dit net als de Koude Oorlog is", zei hij in Bild Zeitung. "De huidige tijden zijn anders en gevaarlijker."

Tijdens de Koude Oorlog hielden de twee supermachten elkaar in evenwicht, al was het wankel. De leiders van zowel de VS als de Sovjet-Unie leefden in het besef dat een aanval op de ander tot vernietiging van een groot deel van het eigen grondgebied zou leiden, en daarom respecteerden ze elkaar ook. Incidenten werden, zodra ze echt een risico dreigden te vormen, in de kiem gesmoord - zie de Cubacrisis in 1962. Zo kon de Koude Oorlog veertig jaar duren.

Nu is er geen evenwicht en weinig respect. Volgens generaal Milley leven we in een 'internationale anarchie': er is geen hogere autoriteit naar wie landen luisteren. Na een korte periode waarin de VS de enige wereldmacht waren, zijn we aanbeland in een tijdperk zonder echte supermachten. "We zijn weer terug in de achttiende-eeuwse balance of power."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Duitse minister van buitenlandse zaken Frank-Walter Steinmeier.Beeld anp
Wrakstukken van vlucht MH17.Beeld anp

Naast Rusland en de VS zijn er nu meer hoofdrolspelers in de internationale betrekkingen, met China voorop. Milley ziet het economische zwaartepunt van de wereld verschuiven van het Noord-Atlantische gebied naar het Noord-Pacifische. China zoekt nog naar zijn plaats in de nieuwe machtsorde en duft daarbij steeds assertiever op te treden, zoals wel blijkt in de Zuid-Chinese Zee.

In die dynamische en onzekere omgeving zoeken alle spelers naar uitbreiding of op zijn minst consolidering van hun macht. Neem de crisis in het oosten van Oekraïne, waar het scenario van generaal Milley in grote lijnen werkelijkheid werd: een onduidelijke situatie, met ongrijpbare strijders, zoals de bekende 'groene mannetjes', in een veelal stedelijke omgeving. In dat rommelige conflict is een passagiersvliegtuig neergehaald, vlucht MH17.

Het conflict in Oekraïne kan zo weer oplaaien, maar dat kan ook gebeuren in Georgië, in Moldavië of in een van de voormalige Sovjet-republieken in Centraal-Azië. In de Baltische staten, ook lid van de Navo, leven veel mensen met de angst dat de Russen terugkomen. Om hen enigszins gerust te stellen heeft de Navo eind 2014 een 'snelle-reactiemacht' in de oostelijke lidstaten gestationeerd.

Agressie tegen een van deze landen kan tot oorlog leiden, via artikel 5 van het Navo-verdrag: een aanval op een is een aanval op allen. Aan de Syrisch-Turkse grens kan opnieuw een Russisch gevechtsvliegtuig worden neergehaald, zoals dat een jaar geleden gebeurde, of deze keer een Amerikaans toestel.

Het is niet gezegd dat deze dingen zullen gebeuren. Ze kúnnen gebeuren en niemand garandeert dat de VS en Rusland, of hun bondgenoten, zich vervolgens zullen inhouden.

Wakker liggen

Dmitri Trenin, directeur van denktank Carnegie Center in Moskou, vreest dat het al snel mis kan gaan. In een recent artikel schetst hij de mogelijkheid dat gevechten tussen het Syrische leger en de rebellen kunnen leiden tot een directe Amerikaans-Russische confrontatie. 'Syrië kan gemakkelijk een slagveld worden tussen de twee (...) Dit is een bijzonder verontrustend vooruitzicht waarvan mensen in Moskou en Washington 's nachts wakker zouden moeten liggen.'

Oprechte bezorgdheid in de hoofdsteden zou via diplomatie tot een oplossing kunnen leiden. Maar in de huidige relatie tussen de twee landen ontbreekt het daarvoor aan het nodige respect, vervolgt Trenin. Vooral in het Westen: president Poetin wordt steeds meer behandeld zoals vroegere vijanden als Milosevic, Saddam of Kadafi. De Britse minister van buitenlandse zaken, Boris Johnson, heeft al gezegd dat Rusland het gevaar loopt een schurkenstaat te worden. En waarom zou zo'n schurk zich netjes gedragen?

In een recent rapport ziet ook denktank Eurasia Group in Washington weinig speelruimte voor een betere relatie. President Obama heeft 'bruggen achter zich verbrand' door Moskou publiekelijk verantwoordelijk te stellen voor het hacken van de computerservers van de Democratische Partij. Poetin is volgens de analisten van Eurasia een 'pokeraar' die de inzet juist verhoogt als hij slechte kaarten heeft. 'Het zit niet in zijn aard om zich terug te trekken.'

Voor Washington is het bijzonder lastig om te reageren op het Russische pokerspel. Moskou maakt nu bovendien gebruik van de aanstaande machtswisseling in de VS, door erop te gokken dat president Obama aan het eind van zijn termijn niet in een conflict betrokken wil raken. Maar dat kan snel veranderen, waarschuwt Eurasia: 'Met de havik-achtige mevrouw Clinton op weg naar het presidentschap zal het van kwaad tot erger gaan.'

Wellicht komen Kerry en Lavrov vandaag iets nader tot elkaar en krijgt diplomatie weer een kans. Maar dat verandert in wezen niets aan de riskante situatie: twee machtige landen die in een chaotische wereld met vuur spelen.

Tijdlijn

1989 - Val van de Berlijnse Muur
1991 - Einde van de Sovjet-Unie
1999 - Polen, Tsjechië en Hongarije in de NAVO
2000 - Vladimir Poetin president
2008 - Russisch-Georgische oorlog
2009 - 'Reset' van de relatie VS-Rusland
2014 - Annexatie Krim en oorlog in Oost-Oekraïne
2015 - VS en Rusland betrokken in Syrische oorlog

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden