Review

Zijn vaders tóch onmisbaar?

Hij moet weet hebben van de witte en de bonte was, en uit zichzelf zien dat er stof ligt. Met zwijgen achter de krant - ooit zijn sterke troef - komt hij niet ver meer: praten zal hij, over zijn gevoelens, zijn emoties, zijn angsten. Met hard werken buitenshuis - vroeger dé bron van mannelijke trots - maakt hij slechte sier. En in bed moet hij zich beleefd voegen naar háár wensen en verlangens.

Ziedaar, de ideale hedendaagse man. Hoog in de boze buitenwereld mag hij de touwtjes nog stevig in handen houden, elders heeft de feminisering krachtig toegeslagen. Kort samengevat: eeuwenlang was hij de norm, nu is zij het. En met een beetje goede wil verandert hij heus wel in het wezen dat zij allang is.

Dat menig man moeite heeft zich het nieuwe eisenpakket eigen te maken, is niet verbazingwekkend. Dat hij er soms door in verwarring raakt, niet vreemd. Maar is er sprake van een heuse 'identiteitscrisis'? Eind jaren negentig sloegen feministes als Fay Weldon, Susan Faludi en Rosalind Coward alarm: we zijn te ver doorgeschoten, vinden ze, in ons verzet tegen de man. ,,Het valt niet mee een vrouw te zijn'', zegt Weldon, ,,maar het moet in deze tijd nog veel erger zijn een man te wezen''.

Met een lijvige studie mengde ook BBC-psychiater Anthony Clare zich in het debat - als een van de weinige mannen trouwens. De ondertitel van zijn boek 'On Men' (binnenkort in Nederlandse vertaling) laat weinig te raden over: masculinity in crisis. ,,De mannen van vandaag zijn in shock'', schrijft Clare. Ze zijn te vergelijken met de achttiende-eeuwse aristocraten en monarchen. Nog domineren ze de 'bastions van de macht'. Maar buiten horen ze, 'als ze goed luisteren', de massa's joelen dat hun tijdperk erop zit.

De hedendaagse man raakt volstrekt overbodig - en dat beseft hij volgens Clare al te goed. Zijn belangrijkste bronnen van zelfrespect - het bieden van bescherming, economische zekerheid en nageslacht - verliezen rap aan waarde en betekenis. Zijn agressie blijkt alleen maar narigheid te brengen, vrouwen hebben hem niet meer nodig voor hun levensonderhoud, en om zwanger te raken voldoet een bezoek aan de spermabank. Niet voor niets weigert de fallus, als hét symbool van mannelijkheid, pijnlijk vaak dienst.

Hoeveel cijfer- en onderzoeksmateriaal hij ook aandraagt, je houdt het gevoel dat Clare zich wel erg laat meeslepen door zijn sombere stelling. Overtuigender is zijn betoog als hij uitpakt over de teloorgang van de man als vader. Daar raakt hij een punt: als er iets is dat mannen wel heel achteloos uit handen hebben laten glippen, is het hun vaderschap.

Na een echtscheiding bijvoorbeeld verdwijnt de vader, al dan niet door eigen toedoen, verontrustend vaak uit beeld. (In Nederland ziet een kwart van de kinderen hun vader na een scheiding nooit meer, en een derde van de kinderen die wél contact houdt, beoor-

deelt de verstandhouding als 'slecht', CBS-cijfers, 2001.) Clare maakt zich grote zorgen over het gemak waarmee dit fenomeen algemeen geaccepteerd wordt. En hij eindigt met een warm pleidooi vóór de onmisbare vader. Dat kwam hem in eigen land op progressieve verontwaardiging te staan, maar hij heeft natuurlijk gelijk. Hét grote en griezelige misverstand van de afgelopen decennia - ongetwijfeld een vrucht van de feminisering - is wel de gedachte dat kinderen best zonder vader kunnen, ja misschien wel beter af zouden zijn.

In 'Mannen en moeders' laat de Amsterdamse psychoanalytica Iki Freud soortgelijke geluiden horen. Haar interessante studie richt zich - uiteraard - op de diepten van de menselijke ziel en is vrijwel losgezongen van tijd en maatschappelijke omstandigheden. (Personages uit de romancyclus van Marcel Proust dienen ter ondersteuning van haar betoog.) Maar ook zij wijst erop dat de westerse wereld 'een vaderloos tijdperk' beleeft. Het patriarchaat verdween, schrijft ze, en er kwam niets dan 'een lege plek' voor in de plaats. ,,Het kind is op die manier overgeleverd aan de zorg, maar ook aan de behoefte van de moeder om hem voor haar eigen doelen en bevrediging in te zetten.''

Volgens de pychoanalytica heeft een zoon, om tot een evenwichtige volwassene uit te groeien, óók de steun en inbreng van de vader nodig. Anders dreigt de 'symbiotische illusie': de zoon die nimmer van zijn moeder loskomt, met alle 'psychoseksuele' gevolgen vandien. In 'Electra versus Oedipus', haar aanbevelenswaardige studie over moeders en dochters, merkt ze hetzelfde op over meisjes: 'de rol, ja de onmisbaarheid van vaders', wordt 'te vaak' over het hoofd gezien.

Het zou een zegen zijn, niet het minst voor de kinderen die het betreft, als deze bevindingen doorsijpelden. Eerherstel voor de vader als vader. Eerherstel voor de man als man is misschien langzamerhand ook geen gek idee. Op die zwijgzame, hardwerkende patriarch die op zondag het vlees kwam snijden was natuurlijk veel af te dingen. Maar het nieuwe ideaal lijkt het paradijs óók niet dichterbij te brengen.

Neem 'De Moderne Man' van psycholoog Henk Noort, bedoeld als 'handleiding' voor de vrouw: hoe pak je nou zo'n nieuwe man aan? Zie hem, schrijft Noort, als een 'videorecorder': weet je waar de knoppen zitten en hoe die te bedienen, dan valt er nog reuzeveel plezier aan te beleven. Ook is de man een 'klein kind' dat zijn grenzen wil verkennen, een hond ('niet erg betrouwbaar, maar laat zich wel graag africhten tot een trouwe metgezel'), en een 'nieuw product' dat helaas 'niet 100 % aansluit op de wensen en behoeften van de gebruikers'. Mmm. Vul voor man vrouw in, en je zou het seksisme noemen. Geen wonder dat het er aan de doorsnee keukentafel niet knusser op geworden is.

Ondertussen lijkt er een kentering op komst. Het laatste nummer van maandblad Opzij brengt een pleidooi van biopsychologe Martine Delfos. Haar boodschap: ook al doen vrouwen nog zo hun best, sekseverschillen zijn niet zo gemakkelijk weg te poetsen. En zo'n ramp is dat niet: man en vrouw vullen elkaar prachtig aan. Probeer daarom oog te hebben, zegt ze, voor 'de schoonheid van het verschil'.

Het klinkt misschien nog wat onwennig in vrouwenoren. Maar het lijkt, al met al, een vruchtbaarder scenario dan hem gedurig persen in een jas die hem niet past.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden