Zijn trots en koppigheid te prijzen?

Nederlanders In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Premier Rutte zegt dat Nederlanders voldoende 'trots, koppigheid en zelfvertrouwen' bezitten. Zijn dit de deugden die Nederland nodig heeft?

Tijdens een VVD-congres zei premier Mark Rutte onlangs: "Ik snap dat mensen zich zorgen maken. Blijft mijn buurt wel mijn buurt, blijft onze samenleving wel onze samenleving, blijft Nederland wel Nederland. Maar volgens mij hebben we alles in huis om Nederland Nederland te laten blijven. Trots, koppigheid en zelfvertrouwen."

Zijn die 'trots, koppigheid en zelfvertrouwen' inderdaad de deugden die Nederland nodig heeft?

Thierry Baudet, oprichter van Forum voor Democratie: "Laten we allereerst vaststellen dat dit een belachelijke uitspraak is. Een kind zou zoiets zeggen. Want of Nederland wel of niet Nederland kan blijven, heeft niets te maken met wat wij 'in huis' hebben - maar met wie we allemaal 'in ons huis' toelaten. En de VVD heeft de afgelopen jaren álles gedaan wat zij kon om zovéél mogelijk mensen hierheen te halen. Dus dat Rutte nu aankomt met dit verhaal over de buurt die de buurt moet blijven, is een gotspe. Los daarvan: trots en koppigheid zijn traditioneel gezien eerder ondeugden."

Paul van Tongeren, emeritus-hoogleraar wijsgerige ethiek: "Of Nederland Nederland kan blijven, alleen al uit die vraag spreekt voor mij een vorm van xenofobie, angst voor het vreemde. Alsof Nederland geheel buiten de macht van zijn bewoners wordt veranderd door de komst van vreemdelingen. En wij moeten ons daar met trots en koppigheid tegen weren?"

"Trots en koppigheid zijn inderdaad ondeugden. Trots is een eigenaardige eigenschap. Als ik zeg: ik ben trots op de prestaties van mijn kinderen, dan reken ik mezelf eigenlijk dingen toe die ik niet zelf gedaan heb. Trots op 'onze' coureur Max Verstappen is nog vreemder: wij hebben zijn race niet gewonnen. We delen toevallig zijn nationaliteit. Dit geldt zelfs voor prestaties die je wél zelf geleverd hebt: je hebt je eigen talent niet gemaakt, je hebt doorgaans veel te danken aan anderen en aan de omstandigheden.

"Koppigheid is nog duidelijker een gebrek aan kwaliteit. Tegen beter weten in volhouden. Wie koppig is, wil niet toegeven, ondanks het besef dat dit wel nodig is.

"Zelfvertrouwen is de enige door Rutte genoemde eigenschap die je als een kwaliteit zou kunnen zien. Maar juist wie een gebrek heeft aan zelfvertrouwen, ontwikkelt trots en koppigheid. Kennelijk hebben we zo weinig zelfvertrouwen, dat we alleen nog overeind blijven door ons de prestaties van anderen toe te eigenen of door koppigheid: tegen beter weten in ergens aan vasthouden."

Baudet: "Trots is inderdaad problematisch, maar niet per definitie verkeerd. Ik zou best trots op Nederland willen zijn. Dat wordt me alleen onmogelijk gemaakt door de heersende politieke elite, die niet lijdt aan xenofobie, maar aan oikofobie: angst voor het eigene.

"Als Rutte graag deugden wil benoemen waarover Nederland beschikt of zou moeten beschikken, dan zou hij kunnen denken aan eerlijkheid. Voltaire beschrijft in 'Candide' de oneerlijkheid van allerlei volkeren. Uiteindelijk komt Candide één eerlijk man tegen: de Nederlandse schipper Martijn, die hem naar huis brengt. In de hele geschiedenis wordt de Nederlandse volksaard geroemd als bij uitstek eerlijk, openhartig, integer, trouw. Daarnaast: nuchter, met beide benen op de grond. Dat heeft ook een schaduwkant - zoals Slauerhoff over Nederland dichtte: 'En nooit, neen nooit gebeurt een mooie passiemoord'."

Van Tongeren: "Als het gaat om deugden die Nederland van oudsher typeren, zou ik eerder denken aan verdraagzaamheid. Nederland is sinds de zeventiende eeuw een toevluchtsoord geweest voor denkers en schrijvers die bepaalde dingen in hun eigen land niet durfden te publiceren. Denk aan Descartes, die zich hier veilig voelde. Spinoza, die hier niet vervolgd werd en in elk geval ten dele zijn werk kon uitbrengen. Het is historisch goed te onderbouwen dat er in voorbije eeuwen, tot in onze tijd, een relatief sterke cultuur was van verdraagzaamheid. Maar de laatste jaren is deze op zijn retour.

"Het Nederlandse volk is angstig en onverdraagzaam geworden. Het wil zichzelf beschermen tegen degenen die van buiten komen en die ons van onze eigen aard zouden beroven. Terwijl we onszelf van onze eigen verdraagzame aard hebben beroofd: nu zijn we angstig voor anderen. Buitenlanders die hierheen komen, moeten zich eerst uitgebreid verantwoorden. Ik schaam mij tegenover collega's die hier een lezing komen geven, aan wie gevraagd wordt of ze genoeg geld op de bank hebben om indien nodig hun eigen uitzetting te kunnen bekostigen.

"Oikofobie, angst voor het eigene, kan niet gecorrigeerd worden door een angstige bescherming ervan. Een huis heeft muren, waarmee je de buitenwereld buitensluit. Maar de enige manier waarop het huis werkelijk een huis wordt, is door het ook open te stellen voor gasten. Anders wordt het een gevangenis. Het getuigt van een gebrek aan zelfvertrouwen. Een zelf, dat sterk genoeg is en zichzelf vertrouwt, kan alleen maar groeien door in contact te komen met het andere."

Baudet: "Als buitenlanders kritisch worden gescreend, is dat alleen maar goed. Dat heet grensbewaking en het is veel te lang verwaarloosd. Ons huis heeft geen muren meer, we hebben open grenzen. Iedereen kan hier naar binnen. Maar een gast is iets heel anders dan een nieuwe huisgenoot. De vergelijking met een gevangenis loopt spaak, want die heeft betrekking op de vraag of je naar buiten kan - niet naar binnen. Nee, ik zie geen toegenomen onverdraagzaamheid, ik hoop op een groei van realiteitszin. Dát is pas een deugd die Nederland zou kunnen gebruiken."

Het Filosofisch en Theologisch Elftal verschijnen vanaf vandaag op donderdag in plaats van vrijdag.

Marc van Dijk

Ingrid Robeyns

Thierry Baudet

Alicja Gescinska

Robin van den Akker

Paul van Tongeren

Frank Ankersmit

Désanne van Brederode

Hans Achterhuis

Bas Haring

Gert-Jan van der Heiden

Marli Huijer

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden