Zijn thuis, zijn honk, zijn atelier

Lucebert was veruit de bekendste inwoner van Bergen, maar tegelijkertijd ook de meest onzichtbare Bergenaar. Hij leefde in zijn atelier, herinnert Joost Zwagerman zich, die bevriend was met Luceberts zoon Brecht.

JOOST ZWAGERMAN

Na omzwervingen in onder andere Amsterdam, Parijs en Les Pavillons-sous-Bois, waar hij volgens biograaf Peter Hofman regelmatig bij vrienden logeerde of anders 's nachts sliep op banken, in greppels of weilanden, belandde het in kleine kring bewonderde dubbeltalent Lucebert in 1956 in Bergen, waar hij tot zijn dood in 1994 bleef wonen. Lucebert verliet het dorp zelden, behalve om af te reizen naar zijn tweede huis in Zuid-Spanje. Hij was lid van de plaatselijke kunstenaars-sociëteit KCB, en zijn vier kinderen groeiden er op en brachten vaak vrienden en vriendinnen mee naar de atelierwoning in de Boendemakershof - maar was Bergen ook echt zijn 'thuis'?

Ik woonde weliswaar in Alkmaar, maar mijn middelbare schooljaren bracht ik zoveel mogelijk door in het naburige Bergen, waar ik altijd in de horeca wel een scholierenbaantje had (afwassen; ijs scheppen; patat verkopen) en waar ik de meeste vrienden maakte, onder wie Brecht, vernoemd naar Bertolt Brecht, en de zoon van Lucebert en Tony Swaanswijk. Het dorp Bergen was in de jaren van mijn jeugd, de jaren zeventig, nog klein genoeg om elkaar vrijwel dagelijks tegen te komen. In al die jaren dat ik er kwam heb ik Lucebert niet één keer in het dorp gezien. Hij was, zeker na het overlijden van A. Roland Holst, veruit de bekendste inwoner van Bergen, maar tegelijkertijd ook de meest onzichtbare Bergenaar.

Lucebert was niet zozeer thuis in Bergen (al woonde hij er naar volle tevredenheid), maar thuis in zijn atelier. Dat atelier verliet hij zelden. Iedere ochtend om half negen stapte de vader van mijn vriend Brecht zijn atelier in en kwam er rond zes uur weer uit tevoorschijn. Dan dronk hij een glaasje, at met zijn gezin, kletste wat met zijn kinderen en zette soms een plaat op. Maar ook in de avonduren vertrok hij op zeker moment weer naar het atelier. Aan weekends en feestdagen deed hij niet. Ook de beide kerstdagen waren 'gewone' werkdagen die hij doorbracht in het atelier. Net als al mijn vrienden in de buurt ging ik in mijn vroegste jeugd vaak met mijn ouders een dagje naar het strand, naar Bergen aan Zee. Luceberts kinderen kwamen ook vaak op dat strand, soms met vrienden, soms met hun moeder, nooit met hun vader. In de bijna veertig jaar dat hij er woonde, op nog geen anderhalve kilometer afstand van de zee, heeft hij niet éen keer het Bergense strand bezocht. Wat had hij te zoeken op het strand als het atelier hem alles bood wat hij maar nodig had? Toch was hij geen 'afwezige' vader. Na zijn uren in het atelier voegde hij zich bij de kinderen en hun (school)vrienden. Wat toen opviel: nooit was mijn vriends vader over iets of iemand neerbuigend of schamper, zoals andere volwassenen nog wel eens konden zijn.

Een groot deel van zijn leven had Brecht zijn eigen atelier in het grote huis van zijn ouders, en als ik bij hem op bezoek kwam, was de deur van het atelier van Brechts vader altijd dicht. Soms klonk er jazzmuziek van achter die deur, maar meestal was het er heel stil. Geen van de vier kinderen stapten in hun jonge jaren dat atelier binnen. Ik vroeg het voor deze gelegenheid na bij zijn dochter Henny: "Het atelier ingaan?", zei ze. "Nee, dat dééd je gewoon niet. Het kwam niet eens in ons op." Later, toen de kinderen groter waren, was het atelier voor hen wél toegankelijk.

En weer jaren later, toen Lucebert grootvader was geworden, hadden zijn kleinkinderen geen benul van die eertijdse ongeschreven wet, en gooiden als ze op bezoek waren bij oma en opa vrijmoedig en nieuwsgierig de deur naar het atelier open. Ze waren er van harte welkom; grootvader Lucebert liet hen grasduinen in het atelier, en meer dan eens mochten zij er ook zelf aan de slag, hun grootvader stelde al zijn materiaal ter beschikking.

In de jaren van mijn vriendschap met Brecht betrad ik éen keer Luceberts atelier. Dat was in het najaar van 1986. Brechts vader had ons gewenkt. Of we misschien wat recent gemaakte tekeningen wilden bekijken. Ik was mij sterk bewust van het voorrecht dat me werd gegund, en poogde alles wat ik in het atelier zag zo secuur mogelijk in me op te nemen. Lucebert toonde zijn zoon en mij vier, vijf mappen met tekeningen. In brede ladenkasten, zag ik, bevonden zich honderden van die mappen, met in iedere map tientallen tekeningen. Niet alleen zijn kunst, maar ook zijn productiviteit was ontzagwekkend. Echtgenote Tony rubriceerde gedurende al die jaren de tekeningen. Hoeveel het er in 1994, het jaar van zijn dood, waren? Eerder tienduizenden dan duizenden.

Twintig jaar na die ene keer in 1986 dat ik zijn atelier had mogen betreden en twaalf jaar na zijn overlijden, keerde ik terug naar de atelierwoning aan de Boendemakershof. Met Luceberts weduwe Tony en een aantal anderen kwam een gezelschap bijeen om te praten over Luceberts nalatenschap.

Die avond in 2006 ging ik voor een tweede keer het atelier binnen. Het was alsof ik terug werd gekatapulteerd naar 1986. Natuurlijk, aan de wand, op de ezels en op de grond bevonden zich andere werken dan indertijd, maar voor het overige was er niets veranderd. Nog steeds in een verre hoek een half opgemaakt eenpersoonsbed. Nog steeds dezelfde lage tafel met daarop een transistorradio. Nog steeds dezelfde ladenkasten, prikborden, boekenkasten en werktafels. Onvoltooide werken stonden nog op diverse ezels, en op een aantal tafels lagen stapels met nog niet gerubriceerde tekeningen. Her en der op de tafels: inktpotten, potloden, halflege tubes, verstofte flesjes lijnzaadolie. Een beduimeld koffiezetapparaat. Zijn weduwe Tony had na Luceberts overlijden álles in tact gelaten, alsof de kunstenaar even een ommetje was gaan maken en ieder moment weer op zijn post zou zijn om zijn werk te hervatten.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden