... zijn mannen

“Is het mannenkoor een uitstervend ras?” Met deze prikkelende vraag en een stevig antwoord zorgde Jos Vranken een aantal jaren geleden voor enige rumoer in de wereld van de Nederlandse mannenkoren. Uit de mond van een gerenommeerd dirigent èn stafmedewerker van de stichting Samenwerkende Nederlandse Korenorganisaties (SNK) kwam zijn karakteristiek hard aan.

Zo onderscheidde hij verschillende soorten zangers: allereerst de mannen die het zingen om het zingen beoefenen, sommigen exclusief in een mannenkoor, anderen ook in gemengde koren. Van de eerstgenoemde groep heren noemde hij een bescheiden deel muzikaal intelligent en muzikaal geïnteresseerd. “Daarna rest nog een groot gedeelte en dat zijn kerels die voor het koor gekozen hebben in plaats van voor de biljartvereniging”, aldus Vranken.

“Die komen niet vanwege de muziek, die komen niet vanwege het zingen, maar die komen uit dat typische saamhorigheidsgevoel dat een mannenkoor vaak over zich heeft. Daarmee heb ik niets in denigrerende of beschuldigende zin gezegd, want het is de taak van dirigent en bestuur om die massa in beweging te brengen”.

Op een of andere manier hebben die woorden als kruipolie hun werk gedaan. Want 'die massa' komt in ieder geval letterlijk in beweging vanwege het eerste Europees Mannenkoor Festival dat komend weekeinde in Apeldoorn wordt gehouden. Dan zullen er rond vijftig Nederlandse koren op velerlei manier laten horen dat het met de mannenkoorzang beslist géén gedane zaak is. Bovendien worden er zo'n twintig Europese koren verwacht. Bij elkaar zal Apeldoorn over enkele dagen dreunen van de vocale kracht uit naar verwachting zo'n vierduizend mannenkelen.

“Het imago is inderdaad niet bijster positief,” zo reageert Gerard Goossens naar aanleiding van de algemene gedachte dat mannenkoren conservatief zijn in hun muzikale repertoire, dat zij de gezelligheid hoger stellen dan de artistieke prestatie en dat de totaalklank veel weg heeft van brullen. Goossens organiseert in opdracht van het Koninklijk Nederlands Zangersverbond het festival in Apeldoorn om ook in figuurlijke zin 'de massa' in beweging te brengen.

Goossens was zingend actief in de jaren dat hij muziekwetenschap studeerde. Daarna ontwikkelde hij zich vooral als organisator en als uitgever, onder meer van muziek voor mannenkoren. Vanuit zijn brede culturele belangstelling heeft hij het komende zangersfeest opgezet: “Het wordt een groot muziek/cultuurfeest met dit jaar de nadruk op mannenkoren, en met een Europees concours in het centrum. Ik heb er veel andere kunstvormen bij betrokken, beeldende kunst, poëzie, nieuwe media. Op basis daarvan wilden de provincie Gelderland en de gemeente Apeldoorn graag meewerken. Die steun heb je hard nodig want we praten hier over een project van een half miljoen gulden.”

Mannenkoren in Nederland, hoeveel zijn het er eigenlijk? Er blijkt niemand te zijn die het getal zo uit de computer kan halen. Zo'n 1250 gokt een woordvoerder van de overkoepelende SNK. Daaronder bundelen liefst elf bonden en verenigingen de amateurzang: of ze zijn christelijk, c.q. katholiek of algemeen. Samen bestrijken ze 4217 verenigingen. Er moeten veel ongeorganiseerde koren (met kerkelijke achtergrond) zijn, want de SNK schat het totaal aantal koren in Nederland rond 9000.

Enkele bonden gaan getooid met het predikaat 'koninklijk'. Sommige behartigen een genre (opera, operette) of een categorie (ouderen-koren). Verreweg de grootste is de Koninklijke Christelijke Zangersbond, met 2017 verenigingen van kinder- tot bejaardenkoor, van zwaar klassiek tot gospel, in totaal zo'n 85000 leden. Mannenkoren zitten er ook bij; 147 waren het er bij de telling begin 1997.

Het Koninklijk Nederlands Zangersverbond blijkt de enige die zich exclusief op het mannenkoor richt. Het staat voor de belangen van 243 verenigingen (telling begin 1997). “Het zijn er nu al iets meer dan 250”, meldt secretaris Stuit. “Er zijn pas een paar grote koren bijgekomen, zoals het Rozenburgs Mannenkoor en het Westlands Mannenkoor, met zo'n 140 zangers. Die behoren tot de grootste in onze vereniging. De kleinste? Dan moet u denken aan bijvoorbeeld het koor 'Dubbelzes', dus twaalf leden, met specifiek repertoire.”

En het oudste mannenkoor? Dat diende zich deze week zelf aan per persbericht: Heike's Mannenkoor uit Tilburg. Volgens eigen opgave begonnen in 1772. “Nooit van gehoord”, roept Stuit verbaasd uit. “Dat koor is nog ouder dan onze bond. Wij zijn uit 1853. Vroeger waren kerkkoren per definitie mannenkoren, ik denk dat het Tilburgse ensemble daar de voortzetting van is.”

Stuit, woonachtig in Haaksbergen, zingt zelf, uiteraard. “Ik ben bariton. Ik zing in het Enschedees Byzantijns Kozakken Koor. We zijn met 35 mannen. Ja, en aangesloten bij de Bond. We zingen religieuze muziek en Russische volksliederen. Daarvoor zat ik bij een totaal anders georiënteerd mannenkoor, de Troubadours, 28 zangers; het repertoire liep van Middeleeuwen tot nu. Kwalitatief een heel goed koor.”

“Tja, waarom zing ik alleen in mannenkoren? Omdat de klankkleur mij enorm aanstaat. En het repertoire. Alles wat Schubert heeft geschreven voor mannenkoren vind ik erg mooi. Dat wordt over het algemeen graag gezongen. Men wil dat het mooi klinkt; amateurs willen doorgaans geen dissonanten. De muziek van Henk Badings kunnen ze niet zo van genieten. Ikzelf vind het een uitdaging om ook die muziek te zingen.”

Stuit erkent dat het negatieve beeld bij het begrip mannenkoor niet helemaal onterecht is, maar hij wijst er op dat er ook koren zijn die heel fanatiek te werk gaan. “Ik spreek uit ervaring met de Troubadours. We deden aan concoursen mee, we maakten tournees, en dan moet je wat presteren.”

Zijn mening wordt bevestigd door een lid van het KLM Mannenkoor (59 leden), de bas-bariton Cor Jansen uit Ouderkerk aan de Amstel. “Het is bij ons eerst en vooral zingen; er wordt stevig gerepeteerd. Gezellige avonden worden apart georganiseerd.” Hij is een zogeheten buitenlid, want hij werkt niet bij de KLM. Het koor werd in 1949 opgericht, maar al gauw werden er ook werknemers van Fokker opgenomen, en van lieverlee ook anderen met werk op Schiphol. Jansen (een PTT'er) werd door zijn buurman, wel KLM'er, gevraagd of-ie geen zin had.

Jansen: “Het repertoire spreekt mij aan, niet het feit dat het een mannenkoor is, want ik zing ook in het gemengde r.-k. parochiële kerkkoor in Ouderkerk. Het KLM-koor doet veel opera en operette. Dat is logisch want onze dirigent Piet de Reuver is zelf operazanger. Een koor zal zich altijd ontwikkelen, naar gelang de interesses van de dirigent.” Nieuw is de aanvulling met Russische stukken, Kozakken-muziek. “Heerlijk repertoire,” zegt Jansen, “qua melodie, qua nuancering van heel zacht tot dubbel forte.”

De uitspraken van Stuit en Jansen vertegenwoordigen een snel groeiende belangstelling voor de sonore mannenzang uit de slavische cultuur. De cd-markt is er een goede graadmeter van. Opnamen met werken van o.a. Gretsjaninov, Rachmaninov, Stravinsky, van Hongaarse en Tsjechische koorcomposities verschijnen aan de lopende band. Jos Vranken meent dat de belangstelling voor dat soort muziek eigenlijk altijd wel heeft bestaan.

Maar een koordirigent als René Verhoeff (leider van het Koninklijk Mannenkoor 'Die Haghe Sanghers', de Koninklijke Zangvereeniging Rotte's Mannenkoor en het Koninklijk Kerkraads Mannenkoor St.Lambertus, Kerkrade) gelooft dat ook op dit gebied sprake is van verarming, maar voegt daaraan toe dat met name hedendaagse Tsjechische componisten werken hebben geschreven die zich uitstekend lenen voor repertoirevernieuwing.

Wat kan het Apeldoornse festival daar aan bijdragen? Festivalorganisator Goossens: “Je ziet in Nederland al een opleving met kleine mannenensembles voor zowel oude als moderne muziek. Ik verwacht een flinke impuls van de koren uit Noord- en Oost-Europa. Die zijn veel jonger van samenstelling, brengen repertoire dat een heel ander beeld geeft van mannenkoorzang.” Goossens kwam op het idee om een Nederlands dichter een opdracht te verlenen. De keus voor Simon Vinkenoog zal in de mannenkoorwereld zeker voor gemompel zorgen. Goossens besloot ook tot een onconventionele compositie-opdracht: vier toondichters van respectievelijk 14 jaar (de Nederlander Marijn Simons), 41 jaar (Adrian Williams uit Engeland), 68 jaar (de Duitser Heinrich Poos) en 91 jaar (de Hongaar Ferenc Farkas).

Williams levert bovendien de zogeheten 'Festivaltune'. Dat wordt een koorstuk, waarvoor de teksten ontleend zijn aan subsidie-reglementen voor cultuur van de Europese Commissie. Het moet het hoogtepunt worden van een 'cantarium' (een woord door Goossens verzonnen), als zondagmiddag om 13 uur in de America-hal zo'n vierduizend zangers bijeenkomen om gezamenlijk te zingen.

De KLM-bariton Jansen verheugt zich nu al op het evenement en de euforie om met zoveel mannen een nieuw stuk in te studeren. Dat er ook lekker uit volle borst kan worden gezongen, blijkt uit de rest van het programma met onder meer Elgars 'Land of hope and glory'.

En hoe denkt Jos Vranken zes jaar na zijn pittige uitspraak, met het festival in het vooruitzicht?

“Ik sta voor minstens negentig procent nog steeds achter die mening, zij 't dat er op een paar plaatsen in Europa een reveille ten gunste van de mannenkoorzang op gang lijkt te komen. Maar over het algemeen gesproken is de kwaliteit van de mannenkoorzang weinig verheffend. Dat blijkt ook uit het feit dat voor het Apeldoornse festival met veel moeite koren van redelijk niveau zijn gevonden”.

Vranken neemt met de twee mannenkoren die hij leidt (Groot Mannenkoor Zwolle en het Almelo's Christelijk Mannenkoor) geen deel aan het festival. “De verklaring is simpel”, aldus Vranken. “Zwolle jubileerde in oktober en heeft bovendien een programma met een serie kerstconcerten voor de boeg; Almelo is geen koor dat geschikt is om mee te doen aan een festival.”

René Verhoeff deelt de mening, dat het de taak van dirigenten en besturen is om het peil van mannenkoren omhoog te brengen. “De opvatting dat mannenkoren vergrijzen is enigszins terecht”, meent Verhoeff, “maar als dirigent moet je een artistieke uitdaging aangaan. Ik ben van mening dat het mannenkoorleven springlevend kan zijn mits gewerkt wordt aan repertoirevernieuwing.”

Apeldoorn, dit keer niet 'even bellen', maar 'even zingen' moet de ommekeer bewerkstelligen.

PROGAMMA-OVERZICHT EUROPEES MANNENKOOR FESTIVAL

Donderdag 20 november

15.00 - 23.00 Lutherse Kerk Muziekcrèche f 5,- per dagdeel

15.00 -19.00 Marktstraat 3A CDE-Lycée - notenlezen f l0,- alle dagen geldig

15.00 -19.00 Marktstraat 3A Muziekfilms f 5,-

15.00 Doopsgezinde Kerk Interviews Sons & Daughters f 10,-

19.30 Voorplein Orpheus Openingsmanifestatie Muziek in Beeld gratis

19.45 Voorplein Orpheus Start componistenproject gratis 20.30 Grote Kerk Openingsconcert Capilla Flamenca f 25,- /f 20,- (CJP/Pas 65+)

Vrijdag 21 november

15.00 - 23.00 Lutherse Kerk Muziekcrèche f 5,- per dagdeel

10.00 -19.00 Marktstraat 3A CDE-Lycée - notenlezen f 10,- alle dagen geldig

10.00 -19.00 Marktstraat 3A Muziekfilms f 5,-

15.00 Doopsgezinde Kerk Interviews Sons & Daughters f 10,-

16.00 Paleis Het Loo Euroborrel (besloten)

17.00 Doopsgezinde Kerk Interviews Sons & Daughters f 10,-

19.30 Kerk Vrije Evangelische Gemeente Presentatie Euregio Mannenkoor gratis

20.30 Grote Kerk Concert Henry's Eight f 25,- / f 20,- (CJP/Pas 65+)

Zaterdag 22 november

09.00 - 23.00 Lutherse Kerk Muziekcrèche f 5,- per dagdeel

10.00 - 17.00 Raadhuisplein Piep- en Knarsmarkt kraamhuur f 10,-/tot 12 jaar gratis

10.00 - 18.00 Grote Kerk Mannenkoorconcours f 5,-

10.00 -19.00 Marktstraat 3A CDE-Lycée - notenlezen f 10,- alle dagen geldig

10.00 -19.00 Marktstraat 3A Muziekfilms f 5,-

11.00 Mariakerk Workshop Henry's Eight f10,-

13.00 Doopsgezinde Kerk Interviews Sons & Daughters f10,-

13.00 Winkelcentrum Oranjerie Video-concert Euregio Mannenkoor gratis

15.00 Doopsgezinde Kerk Interviews Sons & Daughters f 10,-

17.00 Doopsgezinde Kerk Interviews Sons & Daughters f 10,-

20.00 Grote Kerk Concert Wiener Süngerknaben f 45,- / f 40,- (CJP/Pas 65+)

01.00 - 05.00 Mariakerk Nacht van het Gregoriaans gratis

Zondag 23 november

09.00 - 12.00 Diverse kerken Kerkdiensten met mannenkoren gratis

12.00 - 23.00 Lutherse Kerk Muziekcrèche f 5,- per dagdeel 12.00 -18.00 Marktstraat 3A CDE-Lycée - notenlezen f 10,- alle dagen geldig

12.00 - 18.00 Marktstraat 3A Muziekfilms f 5,-

12.30 -16.00 Grote Kerk Mannenkoorconcours f 5,-

13.00 Americabal Cantarium gratis

13.00 Doopsgezinde Kerk Interview Componistenproject f 10,-

14.00 Raadhuisplein Concert mannenkoor en beiaard gratis 15.00 Doopsgezinde Kerk Interviews Sons & Daughters f 10,-

16.00 Stadhuis Wedstrijd snelzingen gratis

17.00 Doopsgezinde Kerk Interviews Sons & Daughters f 10,-

18.00 Stadhuis Prijbekendmaking Concours gratis

19.00 Mariakerk Slotconcert concourswinnaars en slot componistenproject f 10,-/f 7,50 (CJP/Pas 65+)

21.30 Voorplein Orpheus Slotmanifestatie Muziek in Beeld gratis

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden