Zijn journalisten straks overbodig?

macht van media | Nu het publiek via internet direct bereikbaar is, vertellen organisaties vaker hun verhaal zonder de gevestigde media, zoals politieke partij Denk deze week liet zien. Kan de onafhankelijke journalistiek nu wel inpakken?

De nieuwe zendermanager van radio 3FM wat vragen stellen? Nee, dat zal niet gaan, zegt een woordvoerster van de publieke omroep. Basyl de Groot praat voorlopig niet met de pers. Maar wat ze wel kan aanbieden, is een kant-en-klaarinterview met hem op de NPO-website. En journalisten, voel je vrij daaruit te citeren.

Het is een recente anekdote uit de praktijk op de redactie. Eentje die niet op zichzelf staat, bleek deze week. Kijk naar wat er gebeurde met politieke partij Denk. Dinsdag verscheen er online een filmpje waarin de partij waarschuwt voor de media als vierde macht die mensen verdacht maken en veroordelen. Woensdag volgde een publicatie in de NRC over een onderzoek naar het handelen van Denk-voorzitter Selçuk Öztürk toen hij zakenman was. De partij stond vervolgens journalisten met vragen niet te woord, maar reageerde met een schriftelijke verklaring en met een nieuwe webvideo onder de titel: 'Wat de media niet laten zien: het echte verhaal over Selçuk Öztürk'.

Kant-en-klaarfilmpje

Wat blijft er over van de onafhankelijke pers en de vrijheid van nieuwsgaring als deuren voor journalisten met (kritische) vragen gesloten blijven? Toen voetbalbond KNVB vorig jaar hetzelfde deed, kroop het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren in de pen om te waarschuwen. Bij de aankondiging dat Michael van Praag zich kandidaat ging stellen voor het voorzitterschap van de Fifa, had de KNVB een kant-en-klaarfilmpje gepubliceerd en was er geen ruimte voor vragen.

De pers op afstand houden en als KNVB op de stoel van de journalist gaan zitten, is een poging kritische vragen niet te hoeven beantwoorden als het er op aankomt, schreef het Genootschap. "Dat past niet bij een modern, open persbeleid." Volgens de hoofdredacteuren past het ook niet bij een 'open democratische samenleving waarin als vanzelfsprekend de pers alle ruimte krijgt zijn functie uit te oefenen'.

De KNVB reageerde met de opmerking dat het filmpje bedoeld was als extraatje bij het persbericht en dat Michael van Praag die dag gewoon niet beschikbaar was voor interviews.

Alexander Pleijter, lector journalistiek en innovatie aan de Fontys Hogeschool in Tilburg, begrijpt die reactie best. "Alle media te woord staan kost veel tijd, zo'n kant-en-klaarfilmpje is daarom handig. Het beperkt bovendien het afbreukrisico. Als je als organisatie zelf een video maakt, heb je de regie helemaal zelf in de hand."

De video's zijn volgens Pleijter een volgende stap in de ontwikkeling die al is ingezet toen persberichten van bedrijven steeds meer de vorm van een kant-en-klaarnieuwsbericht kregen, inclusief zo over te nemen citaten van de directeur. Alles om journalisten zoveel mogelijk hapklare brokken aan te bieden. Nu hebben de communicatieafdelingen vanwege de online mogelijkheden bedacht dat het ook via video's kan.

De media vragen daar bovendien zelf om, zegt Mike Ackermans. Hij is sinds september hoofdredacteur bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), al wekt die term volgens hem verwarring op: Ackermans geeft leiding aan de communicatieafdeling en onderhoudt relaties met media. Ook het CBS maakt tegenwoordig zelf video's waarin woordvoerders cijfers uitleggen. Maar Ackermans ontkent dat ze daarmee de media over willen slaan. "We publiceren de video's ook op onze eigen website, maar ze zijn vooral bedoeld voor de media. Want als Trouw, NOS of de Volkskrant onze cijfers publiceren, bereiken we nog altijd een stuk meer mensen dan dat het alleen op ons eigen kanaal staat."

Eigen YouTube-kanaal

Als je voormalig Telegraaf-journalisten Sjuul Paradijs en Jan-Kees Emmer mag geloven, dan gaat daar verandering in komen. Onder het mom van 'Iedereen wordt uitgever' richtten ze een eigen pr-bedrijf op: Trusted Media. In het boek 'Ga uitgeven! Staatsgreep in de media', leggen ze het idee daarachter uit: zit een bedrijf in de penarie, dan gaf de directeur vroeger een interview aan het Financieele Dagblad. Dat wordt verleden tijd: de directeur geeft straks uitleg via zijn eigen YouTube-kanaal. Want waarom zou je als organisatie dat via de klassieke media doen als je je publiek ook direct kunt bereiken?

De onafhankelijke pers wordt daar uiteindelijk de dupe van, voorspellen de voormalige journalisten. Al betekent de ontwikkeling niet dat de macht niet meer kritisch wordt gevolgd. Voortaan hebben bedrijven niet te maken met één kritische journalist, maar een kritisch publiek, aldus Paradijs en Emmer.

Ook volgens Cor Hospes, schrijver van het boek 'De Contentbijbel' moeten journalisten beseffen dat ze het alleenrecht om verhalen te vertellen al lang hebben verloren. Bedrijven hebben steeds beter door dat je met het vertellen van een vermakelijk, informatief of ontroerend verhaal in het internettijdperk misschien wel meer bereikt dan met een overduidelijke pr-uiting. Of het nou Red Bull is die documentaires maakt over extreme sporten, of Coca-Cola die een website beheert met verhalen over lifestyle waar amper de merknaam in voorkomt.

Dat betekent vooral een grotere concurrentie in de strijd om de tijd van het publiek, denkt Alexander Pleijter. Mensen worden met zoveel verhalen om de oren geslagen, dat het een uitdaging is om je daarin als traditionele pers te onderscheiden. "Vooral omdat het publiek zich niet erg lijkt te storen aan het feit dat een documentaire van Red Bull is."

Maar om nou te zeggen dat de journalistieke onafhankelijkheid direct in gevaar komt als bedrijven zich ook direct op het publiek gaan richten? Je kunt als media bij de pakken neer gaan zitten. Roepen dat de onafhankelijke journalistiek ten onder gaat. Of je kunt er gebruik van maken.

Hospes: "Denk aan de hoeveelheid informatie die bedrijven op internet gaan zetten. Je kunt dat als journalisten gebruiken, de uitspraken van de directeur in dat YouTube-filmpje naast de feiten leggen."

Pleijter sluit zich daarbij aan. De onafhankelijkheid van de pers uit zich heus niet enkel in de mogelijkheid om als journalist wat vragen te stellen. Onderzoek, een zoektocht naar feiten, een jaarverslag kritisch doorlichten, ook daarin zit de kracht van de journalist.

Dat advies staat wel enigszins op gespannen voet met de ontwikkelingen bij veel mediaorganisaties, erkent Pleijter. Het is tijdrovende journalistiek, terwijl redacties het met steeds minder vaste redacteuren moeten doen.

"Een probleem waar niemand nog een goed antwoord op heeft, ik ook niet. Het vraagt in ieder geval om scherpere keuzes op redacties", zegt Pleijter.

Kristel van Teeffelen

Beelden uit de video die partij Denk afgelopen week op YouTube zette, en waarin werd gewaarschuwd voor de media als vierde macht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden