Review

Zijn is leren zwemmen

De strijd tussen de terroristen van Bin Laden en het Amerikaanse leger is ook een confrontatie tussen twee denkwerelden, twee houdingen tegenover de dood. Zelfmoordenaars die een beloning in het hiernamaals verwachten tegen de soldaten die alle middelen inzetten om eigen doden te voorkomen, de wereld van het doodsverlangen tegen de wereld van de doodsangst.

Patricia de Martelaere schreef een boeiend filosofische essay, waarin ze deze dualiteit tussen doodsangst en doodsverlangen analyseert, en waarin ze ook een uitweg schetst: loslaten en met de stroom meegaan. Hoewel dit zweverig lijkt te zijn, maakt De Martelaere het zo concreet dat het ook toepasbaar is op de actuele problematiek van het terrorisme.

Waargebeurd: De oorlog in Vietnam is nog maar net begonnen. Een vuurgevecht tussen een Amerikaans peleton en de Vietcong in de rijstvelden. In het heetst van de strijd lopen er plotseling zes monniken op rij langs de verhoogde berm die de rijstvelden van elkaar scheidt. Uiterst kalm en weloverwogen bewegen ze zich in een rechte lijn naar de vuurlinie. ,,Ze keken niet op of om. Ze gingen gewoon rechtdoor', aldus David Busch, een van de Amerikaanse getuigen. ,,Het was heel merkwaardig, want niemand loste een schot. Toen ze de berm over waren, verloor ik plotseling alle vechtlust. Van mij hoefde het niet meer, die dag niet in elk geval. Iedereen moet hetzelfde gevoel gehad hebben, want we hielden er allemaal mee op. We stopten gewoon met vechten.'

In dit voorbeeld, beschreven door Daniel Goleman, is de strijd ineens afgelopen. De monniken gaan de strijd niet aan en ook niet uit de weg. Het lijkt alsof ze helemaal niet bezig zijn met de mogelijkheid van strijd, alsof ze dat volledig losgelaten hebben. Dat maakte blijkbaar zo'n indruk op de soldaten, dat zij ook stoppen met vechten. Om op zo'n manier aanwezig te kunnen zijn op een slagveld als deze monniken, moet een mens zowel het verlangen naar de dood als de doodsangst losgelaten hebben.

Veel idealistische en religieuze strijders geloven in een leven na de dood, als een beloning voor prestaties op aarde. Dat geeft ze de moed om de strijd aan te gaan. De zelfmoordenaars die op elf september de Twin Towers in New York binnenvlogen, geloofden in een beloning. Hetzelfde geldt voor de terroristische zelfmoordacties van de Palestijnen in Israël. Ze verlangen naar het betere leven na dit aardse tranendal, en geloven dat te bereiken door zelfmoordacties.

Meer materialistisch ingestelde mensen, die niet geloven in een leven na de dood, zijn juist heel bang voor die dood. (Hoewel die angst natuurlijk ook bij veel religieuze mensen aanwezig is.) Die angst is heel duidelijk bij de Amerikanen. Hoewel ze oorlog voeren, worden alle technische, strategische en financiële mogelijkheden ingezet om het sneuvelen van Amerikaanse soldaten te voorkomen. De grondoorlog lieten ze deze keer voeren door Afghaanse soldaten, daar vielen de doden.

Patricia de Martelaere zegt dat we blijkbaar twee verschillende onderdelen in onszelf hebben. Niet zozeer het oude cartesiaanse dualisme tussen lichaam en geest, maar twee onherleidbare soorten van 'geest', die een onderlinge strijd kunnen aangaan, wat leidt tot de voor de mens zo typerende 'innerlijke tweespalt'.

Het ene deel van het menselijk bewustzijn voelt zich gebonden aan het lichaam en is bang om dood te gaan. Het andere deel vraagt erom bevrijd te worden en zich te herenigen met datgene waaruit het voorkomt. Volgens De Martelaere heeft de menselijke geest de mogelijkheid om zich los te maken uit deze tweespalt. Daarvoor moet je de kunst van het loslaten leren. Die kunst betekent dat je niet meer iets vast moet houden (doodsangst) of ergens naar toe moet (doodsverlangen). De kunst is om er te 'zijn, de hele tijd dat men er is, wie of wat, hoe of waar men ook moge zijn'.

Dat 'zijn' blijft bij De Martelaere geen abstract zweverig begrip. Zij geeft het voorbeeld van leren zwemmen, waarin je moet leren loslaten en geloven dat het water je draagt. Mensen verdrinken omdat ze onbeheerst blijven bewegen. Zodra ze durven loslaten ontdekken ze dat het water hen vanzelf draagt. Dit is een praktisch bewijs dat je loslaten kunt leren. In dat loslaten kun je het 'zijn' ervaren: een verzetloze vorm van doen wat er gedaan moet worden, waarin 'het loslaten zelf de beloning, de redding en de grootste gelukzaligheid blijkt te zijn'.

Dit loslaten helpt ons leren zwemmen en kan ons helpen bij de overwinning van de dualiteit tussen doodsverlangen en doodsangst. Voor Patricia de Martelaere is dit loslaten de weg naar levensgeluk, niet de strijd. Zij zet dit in dit korte essay op een overtuigende manier neer. Ze volgt hierbij de lijn die ze inzette in haar vorige essaybundel 'Wereldvreemdheid'.

De sceptische westerling zal de discussie over wel of niet een leven na de dood ook niet makkelijk kunnen loslaten. Die discussie werd enige tijd geleden weer gevoerd tijdens een symposium in Nijmegen (30-9-00 en 27-1-01), en teksten hiervan werden uitgebracht in een bundel: 'Hersenen, bewustzijn, zicht op ons zelf' (Palmyre Oomen e.a., Valkhof Pers, Nijmegen). Daarin is enerzijds het materialistische standpunt verwoord, door Lex Cools en Dick Swaab. Zij zien het bewustzijn alleen als product van de hersenen: ,,Wij zullen slechts tot stof wederkeren'. We kunnen niet om die wetenschap heen, maar binnen die wetenschappelijke beperkingen ziet Palmyre Oomen in de bundel toch nog mogelijkheden voor een ziel die zich kan bevrijden van het lichaam. De mogelijkheid om de hele discussie los te laten, zoals De Martelaere deze beschrijft, wordt echter niet genoemd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden