Zijn gezicht verduisterde

Hij was vrolijk gestemd, en voerde vanaf zijn bed een geanimeerd gesprek met zijn tolk. Ze beantwoordde zijn verhaal met een lach, zei iets terug, waarop hij weer lachte. Pas het binnentreden van de rechter maakte aan de vrolijkheid een einde, en in de loop van de zitting verdween de ontspannenheid in het gezicht van Ivan Demjanjuk geheel. Soms scheen het alsof hij vanachter zijn zonnebril naar iets staarde dat hem angstig maakte. Als een patiënt die een tandartsboor op zich af ziet komen. Af en toe maakte hij een moeilijke slikbeweging.

Maar misschien was het mijn projectie, wie weet nu wat er werkelijk in het hoofd van Demjanjuk omgaat. Wel zag ik waarnaar hij keek, want wij zagen dat ook. Op de wand stond een kopie geprojecteerd van een bladzijde uit het Waffen und Gerüte Nachweis – het wapenboek – van het concentratiekamp Flossenbürg. Het ging om de distributie van bajonetten. Op de lijst van personen aan wie een bajonet was uitgereikt stond de naam 'Demianiuk' met erachter het dienstnummer 1393 en de datum: 18-10-1943. De bladzijde schoot een groot gat in Demjanjuks alibi dat hij tot diep in '44 krijgsgevangene was in een kamp bij Chelm in Polen. Flossenbürg ligt in Beieren, vlakbij de grens met Tsjechië.

In het wapenboek dat in originele toestand was meegebracht door een medewerker van het Bondsarchief in Berlijn, kwam de naam 'Demianiuk' nog een keer voor, dit keer bij de uitreiking van een geweer, op dezelfde datum. Vrijwel alle procesdeelnemers, op de verdachte na, schaarden zich rond het hard gekafte boekje dat bij de rechter op tafel lag en tuurden op de met potlood aangebrachte namen. Als in een pinguïnkolonie dribbelden de mannen in hun zwarte toga's om elkaar heen, en wij op de tribune konden slechts vlagen van hun conversatie opvangen. Wel toonde op de muur een justitiemedewerkster in kopie enkele van de belangrijkste pagina's. Zo kwamen nog twee relevante documenten uit Flossenbürg voorbij: een ongedateerd met het opschrift Namensliste von Wachmünnern en een met het opschrift Aussenkommando Munitionsaufstellung - Diensteinteilung, gedateerd 4-10-1944. Op de laatste lijst staat de naam 'Demenjuk' met opnieuw dienstnummer 1393, en in die spelling komt hij ook voor de namenlijst voor kampbewakers.

Misschien zou Ulrich Busch, Demjanjuks verdediger, nog een nummer willen maken van die afwijkende spellingen, maar claimen dat het hier om vervalsingen van de Russen gaat, zoals bij het Dienstausweis van de SS, waarop de naam Demjanjuk staat met dienstnummer 1393 – dat wordt lastig. De archivaris berichtte dat het wapenboek in '45 door de Amerikanen was buitgemaakt bij de bevrijding van Flossenbürg (morgen meer over dit kamp). Het behoorde tot een kleine rest van niet vernietigde dossiers en was tot '62 in Virginia bewaard gebleven tot het terugkeerde naar Duitsland, naar het Bondsarchief. Busch vroeg nog het misschien tussendoor in Russische handen was geweest. Nee, zei de archivaris, of althans: dat leek hem onwaarschijnlijk.

Demjanjuks gezicht verduisterde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden