Zijn engelen soms oud-katholiek?

De Kerstnacht is dè tijd van wonderen. In 1968 gebeurde er bijvoorbeeld een. In Schiedam, in de oud-katholieke kerk met de bijnaam 't Huis te Poort' aan de Dam. Een groepje leerlingen van het Stedelijk Gymnasium ging er ter kerke, niet uit gelovigheid, maar uit nieuwsgierigheid naar wat hun leraar cultuurgeschiedenis, Frederik Smit, eigenlijk buiten school deed. Want Smit was pastoor, van die oud-katholieke parochie.

Een van die jongens was Koenraad Ouwens. Niet aan een kerk gebonden, zelfs niet gedoopt, 'vaag hervormd' zo omschrijft hij zijn verleden. Toen hij met zijn vrienden afsprak om hun leraar ('een inspirerende docent') eens gade te slaan in diens priester-functie op 'een romantische kerstavond met sneeuw', vermoedde hij niet dat hij de basis legde voor zowel een eigen priesterlijke carrière in die oud-katholieke kerk, als voor een proefschrift over de liedschat ervan.

'Voor menig oud-katholiek gelovige beantwoordt de Kerstnachtmis niet aan de verwachting, wanneer 'O blijde nacht' niet is gezongen.' Ouwens vermeldt het op pagina 589 van dit 788 pagina's dikke onderzoek naar de achtergronden en ontwikkeling van de oud-katholieke kerkzang. ('Het Stukjesboek', Amersfoort 1996). De dikte schuilt in de uitvoerige beschrijving van de 98 liederen die in 1745 verschenen als 'Gezangen die onder de misse of in de love gezongen worden'. Daaruit groeide een liedschat die exclusief voor die kerkgemeenschap gecomponeerd werd, aanvankelijk deels op Latijnse teksten, gelijk in parochies die trouw bleven aan Rome bij het kerkelijk conflict midden achttiende eeuw.

Maar dat was voor gymnasiast Koenraad nog verre (hemel)muziek. Hij hoorde wèl die nacht 'O blijde nacht'; de zingende gemeenschap moet als engelen in de oren hebben geklonken. Hij en zijn klasgenoten vielen bovendien 'van de ene verbazing in de andere', zo schrijft Ouwens in het voorwoord tot zijn proefschrift. 'De entourage van de geheel gevulde kerk was onmisbaar een katholieke, met gewaden, kruistekens, wierook en misdienaars, maar dit verdroeg zich wonderwel met een doortimmerde bijbelse preek en bekende gezangen die door de gemeente uit volle borst werd meegezongen'. Ouwens beschrijft hoe hij en zijn vrienden met de kerkboeken haspelden om uit te vinden waar wat stond. Maar een vriendelijke mevrouw hielp ze.

'Eén lied sprong er uit', meldt hij. 'Dáárvoor leken sommigen te zijn gekomen. Toen het al ver over de helft uitgezongen was, had ik achterhaald waar het stond, want de dame naast mij was door het lied zò gegrepen , dat ze even niet oplette op in het verkeerde boek bladerende vreemdelingen in dit kleine Jeruzalem. De tekst was eigenaardig en bij het refrein moesten wij als scholieren in die tijd toch wel even grinniken: '...schier naakt en bloot temidden van de beesten...'. Dat lied heette 'O blijde nacht, Messias is geboren! Als Koenraad en de zijnen goed hebben opgelet in hun lessen cultuurgeschiedenis van het christendom zullen zij ontdekt hebben dat schilders uit middeleeuwen en renaissance meesters waren in het uitbeelden van juist zo'n piemelnaakt boorlingske (geheel tegen de beschrijving van het Bijbelverhaal in), en dat de liedteksten de iconografie stipt volgden.

Koenraad Ouwens ging later terug naar 'de knusse familiekerk'. En toen hij een plan om klassieke talen te studeren inruilde voor de keus theologie, viel zijn keus op de oud-katholieke kerk. Hij is nu pastoor in Krommenie, verbonden aan een kerk die al rond 1640 voor de (verboden) eredienst werd ingericht. Een verbouwde schuur achter een boerderij. Bijna zoals het kerstlied zingt: 'Al in een boerenschure, 't is daar waar Heer Jezus geboren is, daar sloten noch vensters noch deuren'. In Krommenie sluiten zij prima, is het interieur een pareltje van zeventiende eeuwse vormgeving, prachtig gerestaureerd. Nu leidt Ouwens er kerstnachten. Mede door zijn ijver wordt er gezongen uit een kloeke vernieuwde zangbundel (1990) waarin ook andere tradities zijn opgenomen. In de kern zit die bundel van 1745, waar Ouwens met het geduld van een detective de vermoedelijke samensteller van achterhaalde en tussen de regels door een emotioneel stuk uit de katholieke kerkgeschiedenis beschreef. 'O blijde nacht' staat er in. In Ouwens' kerstnacht zullen de engelen het tevredenknikkend meezingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden