Zijn de bombardementen op Sarajevo nu al vergeten?

De auteur is schrijfster en publiciste.

ELS DE GROEN

Zijn we de bombardementen op Sarajevo vergeten, en ook de executie en massale begrafenis van duizenden mannen en jongens, nog geen half jaar geleden? Ik vind het huiveringwekkend te zien hoe kort van memorie sommige mensen zijn.

Temeer daar recht en rechtspraak een zaak zijn van lange adem, te lang soms voor een mensenleven. Een voorbeeld is Paul Grüninger, de Zwitserse politiechef die duizenden joden redde, in 1940 veroordeeld werd en nu wordt gerehabiliteerd. Postuum. Rechters zijn ook maar mensen. Maar die feilbaarheidsfactor in de menselijke rechtspraak geeft ons geen enkele vrijbrief om te zwabberen in onze stellingnames ten aanzien van moord of verkrachting. Eerder dwingt hij ons juist tot een nog grotere zorgvuldigheid in ons dagelijks oordeel over recht en onrecht.

Zo'n oordeel ontlopen gaat niet. Als er voor onze neus duizend mannen afgeslacht worden, kunnen we ons niet terugtrekken voor filosofische bespiegelingen over de geestelijke druk waaronder de daders stonden. Die luxe komt slechts het nageslacht toe.

Mij treft dat steeds meer mensen, die zich vereenzelvigd hebben met één partij, de moeizame rechtsgang aangrijpen om schuld te relativeren als iets dat per definitie ter discussie moet staan. En dan krijg je reacties als van Abe de Vries: iedereen in Bosnië heeft schuld, dus heeft niemand schuld. Als die van overste Karremans: er zijn good guys noch bad guys. Als die van Ab Gietelink: hoe afkeurenswaardig die gebruikte middelen ook zijn, zelfbeschikking (van Serviërs) is een legitiem en te honoreren streven en de begane wreedheden mogen ons daarvoor niet blind maken (sic).

Zelfbeschikking echter impliceert dat niet de anderen, maar jijzelf over je lot beschikt. Zelfbeschikking veronderstelt dus dat er anderen zijn. Sterker nog: zonder anderen is zelfbeschikking een pleonasme, even betekenisloos als bijvoorbeeld egoïsme zonder anderen is. Een volk dat etnisch zuivert, de anderen of naasten uitroeit, streeft niet naar zelfbeschikking, maar naar alleenheerschappij.

Onloochenbaar is dat het initiatief voor die genocide bij de Servische president ligt. Het feit dat Franjo Tudjman een ijverige volgeling werd, verbleekt het bloed aan de handen van Milosevic niet.

'De ene hand wast de andere', mag in de politiek opgaan, in de rechtspraak gelden andere regels. Planmatig gepleegde moord vraagt om berechting. En Europa is medeplichtig, want Europa wou na de val van het communisme in '89 stabiliteit op de Balkan onder een strakke Servische leiding.

Stootkussen

Dat was een ernstige miskleun, omdat het benodigde strakke elastiek in Berlijn was gesprongen en ook Joegoslavië gesprongen was, of ons dat nu uitkwam of niet. De tijd waarin Europa haar machtspositie kon stutten met behulp van bevriende dictators was definitief voorbij, maar in Joegoslavië hebben Fransen en Britten het toch nog eens geprobeerd. Belgrado moest óns stootkussen tegen de oostoever blijven! Het is dit hypocriete Europese beleid, dat de geslepen, emotieloze leider Milosevic feitelijk in staat heeft gesteld Bosnië te verwoesten.

“Een winstpunt' noemt Ab Gietelink de erkenning van Servisch deelgebied binnen Bosnië-Hercegovina. Notabene de zwakste bepaling van Holbrooke's plan (nu een knieval voor nationalisme, straks een streep onder Bosnië's bestaan) noemt Gietelink een winstpunt! Bosnië was geen “doodgeboren kind”, zoals hij schrijft, geen “politiek residu”, gekoesterd door intellectuelen. Bosnië was een “politiek onoverzichtelijke concentratie van mensen die door elkaar heen woonden, trouwden en kinderen kregen”, ongeacht hun religie of afkomst. Gietelinks interpretatie daarvan past het best in de sfeer van 'twee geloven op één kussen, daar slaapt de duivel tussen'.

Tegenover de waarheid van door propaganda gehersenspoelde burgers die elkaar haten en doden, staat de waarheid van Serviërs, moslims en Kroaten, die het nationalisme zat zijn, samen verder willen en Holbrooke's plan afwijzen. Maar hun NGO krijgt geen podium, geen aandacht en geen steun. Zij zijn de ware verliezers.

Opgeslokt

Dayton is geen nieuw Versailles, maar de één jaar uitgestelde beëindiging van een republiek, die in de toekomst wordt opgeslokt door haar fascistische buren. In een verwoede poging dit onheil af te wenden is president Izetbegovic de verkeerde kant uitgelopen. Maar noch zijn aanvankelijke mildheid, noch zijn nieuwe radicalere profiel kunnen Bosnië helpen. Mondiaal zijn de kaarten al geschud in het voordeel van nationalisten, in het nadeel van de beschaving.

Een van mijn beste vrienden is een schrijver uit Sarajevo, afkomstig uit wat nu 'een Servische buitenwijk' heet: Grbavica. Aan het begin van de 'burgeroorlog' werd die wijk voortdurend beschoten en hielden moslim, Kroatische en Servische buren er om beurten de wacht. De toestand in '92 werd echter snel onhoudbaar: telefoons waren afgesloten, verbindingen verbroken, ramen met dekens verduisterd. En steeds vaker daalden belegeraars uit de bergen af naar de stad, waarbij moslims werden gefolterd, gedood of naar kampen afgevoerd. Maar ook Serviërs en Kroaten ontvluchtten doodsbang de wijk. Uiteindelijk werd Grbavica een gezuiverde Servische voorpost, die in nauw contact stond met Pale.

Het zijn deze pioniers van Karadzic, voorstanders van opsplitsing, die nu dóór Holbrooke's opsplitsing in de problemen komen. Maar is dat niet all in their game?

Het zal lang, heel lang gaan duren ditmaal, voor het recht zijn loop krijgt. “In godsnaam een scheiding, dat moet toch kunnen in de moderne wereld”, verzucht Gietelink op het laatst. In de huizenmarkt leidt het toenemend aantal scheidingen tot verdunning: minder bewoners per huis. Maar minder volken per land is slechts te realiseren door middel van genocide.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden