Zijn catechisanten dweepten met de paneelzager

De Amsterdamse lokalen waar eens de dolerenden samenkwamen, zijn nu het toneel van een wereldser theater.

De gereformeerde mastodont Abraham Kuyper is in de loop der tijd uitgegroeid tot een bijna mythisch wezen. Toch was ook hij een mens van vlees en bloed, die ergens heeft gewoond en gewerkt en zich daarvoor ook heeft verplaatst door de straten van stad en land.

Om die reden vond het Historisch Tijdschrift GKN, dat is gewijd aan de geschiedenis van de Gereformeerde Kerken in Nederland, het een aardige gedachte zijn eerste lustrum te vieren met een stevige wandeling door het Amsterdam uit de dagen van Abraham Kuyper.

Om ’Kuyper achterna’ te gaan, heeft men enkel een paar goede wandelschoenen nodig, want eet- en drinkgelegenheden zijn er te kust en te keur tijdens de tweeënhalf uur banjeren langs de grachten van de hoofdstad.

Abraham Kuypers levenswerk is onlosmakelijk verbonden met Amsterdam. Zijn beide ouders zijn er geboren, hijzelf was er predikant, ouderling, hoogleraar, politicus en journalist. Bovenal is Kuyper bekend als de aanvoerder der dolerenden, die zich in 1886 afscheidden van de hervormde vaderlandse kerk. De meeste gebouwen waar deze themawandeling langs voert, zijn dan ook merkstenen van de Doleantie.

De wandeling begint en eindigt wat meer in de privésfeer, bij twee plaatsen die herinneren aan Kuypers begintijd in Amsterdam, toen hij zich er, met zijn gezin, als predikant vestigde. Het is al schemerig wanneer we aan het eind van onze tocht oog in oog staan met het pand aan de Keizersgracht 72. Dit was het eerste huis in de hoofdstad waar Kuyper in 1870 zijn intrek nam. Het moet toen een andere voorgevel hebben gehad, want de huidige is, zo staat te lezen onder de nok, uit 1874.

Maar de voordeur van het huis zal ook toen, net als nu, niet op een (afwezige) bel-etage te vinden zijn geweest, maar – via een trapje naar beneden – op het niveau van het souterrain. De eerste herinnering op de wandeling aan Kuypers verblijf in Amsterdam is een grijsgekalkte gevelsteen aan de Nieuwezijds Voorburgwal, die de naam ’De Safierberg’ draagt. De steen is afkomstig uit de gevel van het huis op de prins Hendrikkade 183 dat Kuyper in oktober 1872 voor zijn 35ste verjaardag cadeau (!) kreeg. Hij woonde er met zijn gezin vanaf 1873. Toen hij een jaar later lid van de Tweede Kamer werd, verhuisde het gezin Kuyper naar Den Haag. Tot begin 1876 bleef de Safierberg zomerresidentie. Kuyper raakte toen overspannen en moest zijn werk neerleggen. Hij vertrok met zijn gezin naar Zuid-Frankrijk en verkocht de Safierberg. In de jaren zestig van de vorige eeuw is het pand gesloopt voor de aanleg van de IJ-tunnel.

Een eindje verder op de Nieuwezijds passeren we een gebouw met een enorme bronzen onderpui. De gevel draagt nog fier de naam van De Standaard, het anti-revolutionaire dagblad waarvan Kuyper in 1872 de oprichter was en sindsdien hoofdredacteur. Net na de oorlog, in 1945, was de redactie van Trouw er korte tijd gevestigd. Nu zijn er appartementen in ondergebracht.

’Neerlands Werkman’, ook aan de Nieuwezijds, was een van de lokalen waar sinds 1886 de dolerenden hun bijbellezingen hielden, omdat de hervormde kerkgebouwen voor hen verboden terrein waren. Op maandag 4 januari 1886 schorste het classicaal bestuur van Amsterdam tachtig Amsterdamse kerkeraadsleden, onder wie Kuyper, die toen ouderling was. De volgende zondag waaierden de geschorsten uit over lokalen in de stad.

Behalve Neerlands Werkman zullen we op onze wandeling nog vijf van zulke ’lokalen’ passeren, nu alle (opnieuw) in gebruik voor kunst- en theaterdoeleinden: Odeon, Frascati, het gebouw van de Maatschappij voor den Werkenden Stand (Internationaal Danstheater), de voormalige Schotse Zendingskerk – nu De Kleine Komedie en Maison Stroucken. Dit pand aan de Marnixstraat wordt afgebroken ten behoeve van de bouw van de De Nieuwe De La Mar-theaters, maar de – nu met hardboard afgetimmerde – voorgevel zal behouden blijven.

Wat natuurlijk in dit verband niet onvermeld mag blijven is het spektakel van de ’paneelzagerij’. Na hun schorsing hadden Kuyper en de andere kerkeraadsleden op 6 januari 1886 de consistorie van de Nieuwe Kerk ’gekraakt’. Het Algemeen Handelsblad berichtte over deze kraakactie-avant-la-lettre: ’Door de kier werden onzen correspondent alle inlichtingen geweigerd*maar hij had het voorrecht door eene andere deur even dr. Kuyper te kunnen aanschouwen*zooals hij met de handen op den rug heen en weder liep in de kerk*Hij vernam van omstanders dat deze overwinnaar overnacht had op het gewonnen terrein, maar het was onzen oorlogscorrespondent niet geoorloofd een der paneelzagers, wachter, of wien ook te spreken’.

Bijna een jaar bleef de consistorie nog in het bezit der dolerenden. De bewuste paneeldeur is te bezichtigen in Museum Catharijneconvent in Utrecht.

Ook de eerste van de vijf kerkgebouwen die de dolerenden na verloop van tijd in de hoofdstad in gebruik namen, de Keizersgrachtkerk, is in de wandeling opgenomen. Ze is tevens de laatste van de vijf die nog altijd, sinds 1888, in gebruik is.

Ruim vierhonderd nummers lager aan de Keizersgracht (nr. 162) ligt het grachtenpand dat in december 1883 werd aangekocht voor de, door Abraham Kuyper opgerichte, Vrije Universiteit. Het bleef het gezicht van de VU tot de verhuizing naar Buitenveldert in 1968.

iDe grootste verzameling wandel- en fietstochten op www.trouw.nl/natuurtochten

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden