Zij trekken scheuren door Europa

Beeld belga

Ze komen met velen, maar zijn nog geen promille van het aantal Europeanen. Toch weet de Unie zich geen raad, en zijn de lidstaten zo verdeeld dat zelfs hun onderlinge vrij verkeer, kroon op de Europese integratie, onder druk komt.

De Europese migratiecrisis verandert van aard. Nadat op 19 april van dit jaar 800 mensen verdronken in de Middellandse Zee, lag de nadruk op het voorkomen van toekomstige scheepsrampen. Door extra patrouilles op de Middellandse Zee is het aantal verdrinkingsdoden inmiddels afgenomen, maar de intensiteit van de crisis niet. Vanaf de Turkse kust bereiken dagelijks duizenden vluchtelingen de nabijgelegen Griekse eilanden, waarna ze via de Balkan hun weg richting Oostenrijk of Duitsland moeten vinden. Bij de Italiaanse kust geredde migranten trekken ook nog steeds naar het noorden.

Deze tocht door lidstaten van de Unie ondermijnt nu het draagvlak voor het vrije verkeer van personen en de open binnengrenzen, een van de fundamenten van de Europese integratie. De ernst van de situatie werd afgelopen weekeinde nog eens benadrukt door de Duitse kanselier Angela Merkel. "Als we er niet in slagen vluchtelingen eerlijk te verdelen, dan zullen velen Schengen op de agenda zetten."

In Nederland deed VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra dat vorig jaar al. Als de Europese Unie de buitengrenzen niet streng controleert, dan moet Nederland wat hem betreft af van de Schengenafspraak die een permanente bewaking van de binnengrenzen verbiedt. Maar bij het aanpakken van de crisis staat Europa voor lastige dilemma's, en de meningen lopen sterk uiteen.

Verdeling
De Europese Commissie zoekt, net als bijvoorbeeld Italië en Duitsland, de oplossing in een verplichte verdeling van vluchtelingen over Europa. Dat lijkt werkbaar. Mensen trekken nu via de Griekse en Italiaanse kust naar de meest ruimhartige asielverleners: Duitsland, Oostenrijk en Zweden. Door vluchtelingen via een verdeelsleutel over alle lidstaten van de Europese Unie te verdelen, kan het probleem behapbaar worden.

In de EU wonen 500 miljoen mensen, terwijl er in de eerste helft van dit jaar 270.000 asielzoekers en migranten via smokkelroutes het continent bereikten. Landen als Spanje, Portugal, Polen en Tsjechië nemen nu weinig mensen op. Bij een verdeelsleutel moet iedere lidstaat waarschijnlijk een inspanning leveren vergelijkbaar met die van Nederland.

Maar de weerstand tegen door Brussel opgelegde quota is fel, met name in Oost-Europa. De komt deels door de vrees dat migranten met een Afrikaanse herkomst of met een islamitische achtergrond niet in de samenleving passen. De Slowaakse premier Robert Fico nam deze week geen blad voor de mond: "Met een automatische verdeling van migranten zullen we op een ochtend ontwaken met 100.000 Arabieren erbij. Dat probleem wil ik niet hebben in Slowakije."

Wellicht nog belangrijker is de eigen armoede. Het pensioen van veel ouderen, die decennialang onder het communisme hebben gewerkt, bedraagt maandelijks enkele honderden euro's. In Bulgarije, de armste lidstaat van de Unie, gaat het om minder dan honderd euro. In Hongarije wil premier Victor Orban de werkloosheidsuitkeringen volledig vervangen door publieke werkvoorziening. Nu al worden 200.000 Hongaren, in ruil voor omgerekend 150 euro per maand, ingezet om straten te vegen, akkers te bewerken of een grenshek tegen migranten te bouwen. De opname van substantiële aantallen vluchtelingen is dan lastig te verkopen aan de eigen kiezers.

Om te voorkomen dat de nieuwkomers doortrekken naar Duitsland, moeten ze worden voorzien van huisvesting, taalcursussen en in veel gevallen een uitkering of gesubsidieerde baan. De gezamenlijke waarde hiervan zou substantieel hoger liggen dan wat de eigen hulpbehoevende inwoners ontvangen.

Als dwarsliggende landen toch onder diplomatieke druk quota accepteren, kunnen zij in de verleiding komen zich er later aan te onttrekken. Griekenland negeert al jaren ongestraft Europese asielafspraken. De door Athene geboden opvangfaciliteiten zijn bijzonder mager. Het Europees Hof van Justitie verbiedt lidstaten daarom vluchtelingen terug te sturen naar Griekenland, ook als Athene die volgens de Europese regels eigenlijk moet opvangen.

Griekenland voert als argument aan dat het door de economische malaise geen geld voor opvang heeft. Maar de problemen in de Griekse opvang begonnen al voor de crisis. Bovendien ligt het gemiddelde inkomen in Griekenland nog altijd flink hoger dan in Oost-Europa.

Beeld ANP

Ontzien
De Oost-Europeanen ontzien bij het toebedelen van de quota leidt weer tot andere problemen. De last zou verschuiven naar bijvoorbeeld Nederland en Frankrijk. Nu zijn beide landen rijk en ze leveren geen bovengemiddelde inspanning. Maar Den Haag en Parijs steunen de quota juist omdat ze verwachten dat de Oost-Europeanen dan eindelijk eens aan de beurt komen bij asielverlening.

Komt er geen functionerende grootschalige herverdeling, dan blijven de door Brussel gewenste immigratiecentra aan de Europese buitengrenzen ook een toekomstdroom. Die centra zouden vluchtelingen moeten verdelen over de lidstaten, en uitgeprocedeerde asielzoekers en economische vluchtelingen snel uitzetten.

Een tweede kamp in Europa ziet herverdeling als dweilen met de kraan open. De Tsjechische president Milos Zeman stelde vorige week voor om militairen de Europese buitengrenzen te laten bewaken. In Hongarije heeft premier Orban al een hek laten bouwen aan de Servische grens. Als Oostenrijk de via Hongarije binnengekomen asielzoekers niet overneemt, wil Orban zijn deel van de Europese buitengrens afsluiten.

Deze opvattingen zijn in lijn met de VVD-wens om alle asielzoekers terug te sturen naar opvangkampen in de regio. Inspiratiebron voor al deze plannen is Australië, dat vluchtelingenboten terugsleept naar Indonesische wateren.

Deze harde lijn stuit weer op bezwaren van de herverdelers. Zij wijzen op de morele en juridische plicht vluchtelingen veilig onderdak te bieden. De Oostenrijkse premier en de Franse minister van buitenlandse zaken lieten zich de afgelopen dagen al in harde bewoordingen uit over het Hongaarse grenshek. Grensafscheidingen op het Europese continent zouden de klok terugzetten naar de tijd van het IJzeren Gordijn.

In het verleden omzeilden Europese landen deze discussie door repressieve grensbewaking uit te besteden. Als anderen harde maatregelen buiten het zicht uitvoeren is de gewetensnood kennelijk minder groot. De Libische dictator Muammar Kadafi hield jarenlang Afrikaanse arbeidsmigranten en Eritrese asielzoekers tegen die per boot Italië probeerden te bereiken. Mensensmokkelaars konden niet opereren in zijn politiestaat.

In november praten Europese en Afrikaanse landen op Malta over het tegenhouden van migranten. De Europese Commissie wil dat het buurcontinent de grensbewaking verder opschroeft. Maar uitbestede repressie is op korte termijn niet haalbaar. Libië wordt sinds de westerse interventie tegen Kadafi verscheurd door milities. Zoals piraten vrij spel hebben in Somalië, zo kunnen mensensmokkelaars gedijen in de Libische wetteloosheid. Samenwerken met Turkije, doorvoerland voor Syriërs, Irakezen en Afghanen, is ook geen optie. In Turkije bevinden zich bijna twee miljoen Syrische vluchtelingen. Ankara vindt dat Europa die last best mag delen, en is dus niet van zins mensen tegen te houden.

Als tegemoetkoming aan de landen die repressieve maatregelen eisen, bedacht de Europese Commissie in april een alternatief. Een militaire missie zou smokkelboten preventief onklaar gaan maken, desnoods door commando's naar Libische havens te sturen. Maar hoewel de missie officieel is gestart, blijft actie uit. Met name Merkel eiste direct dat het volkenrecht niet opgerekt zou worden om het gemis van een VN-mandaat te omzeilen. Ook leeft de vrees voor burgerslachtoffers die inherent zijn aan militaire operaties in bewoond gebied. Het doel van de missie blijft de komende maanden beperkt tot het in beslag nemen van smokkelboten op volle zee.

Beeld ANP

Gewetenloos
Als de Europese leiders ergens consensus over bereiken, dan zijn het de kwalijke praktijken van mensensmokkelaars: gewetenloze criminelen in de ogen van Europa. Maar de ruime vraag naar de diensten van mensensmokkelaars is onlosmakelijk verbonden met het Europese asielsysteem. Europese landen verlenen niet alleen asiel aan politieke vluchtelingen in de enge zin van het woord, zoals gemartelde vakbondsleiders, maar aan hele groepen mensen. Syriërs en Eriteers krijgen in de meeste gevallen asiel omdat de toestand in hun land door oorlog dan wel dwangarbeid verschrikkelijk is.

De meeste van deze mensen ontvluchten geen direct levensgevaar. Veel Eritreeërs zitten eerst in Ethiopië of Sudan. Syriërs gaan eerst naar de buurlanden Libanon, Jordanië en Turkije. Ze kunnen daar in een opvangkamp leven, maar hebben geen perspectief op een huis, werkvergunning of scholing.

Veel Syriërs beseffen dat de chaos in hun land waarschijnlijk nog jaren voortduurt, en besluiten geld te betalen voor de diensten van een mensensmokkelaar. In Europa kunnen ze misschien weer een normaal leven opbouwen.

De Duitse minister van binnenlandse zaken Thomas de Maizière oppert Europese centra voor asielaanvragen te openen in Turkije. Het verdienmodel van de mensensmokkelaar zou dan snel instorten. Maar dit voorstel is weinig kansrijk; het zou van EU-lidstaten een inspanning vergen die zelfs de controversiële quota ver overstijgt.

Gastlanden
Er zitten wereldwijd zoveel mensen in vluchtelingenkampen dat Europese landen er weinig voor voelen hen allemaal op te nemen. De pogingen van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR om gastlanden te vinden voor de kwetsbaarste kampbewoners lopen stroef. In 2011 boden alle EU-lidstaten samen aan 4325 mensen een plek.

Tussen 2013 en het voorjaar van 2015 deed Duitsland wel een toezegging aan 27.000 Syriërs, maar de overige lidstaten boden samen slechts 8000 plaatsen. In Nederland legde het kabinet een motie van de Kamer om het aantal plaatsen van 500 naar 750 te verhogen naast zich neer.

In deze situatie zit er voor mensen weinig anders op dan zelf de overtocht maken. Miljoenen Syriërs en Eritreers, en in toenemende mate Irakezen en Afghanen, komen onder de asielcriteria van West-Europese landen in aanmerking voor een tijdelijke verblijfsvergunning, inclusief woning en uitkering. Maar dan moeten ze wel eerst de zee over.

Daarmee schept Europa een markt voor mensensmokkelaars. Zij brengen de asielzoekers die zich de dure en gevaarlijke reis kunnen veroorloven naar de toekomst die Europa biedt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden