Zij nestelen zich in het geheugen of de droom

Binnen dit leven voortdurend bezig angstig te zoeken naar restanten van ander leven, maar tekens van weerzin en wanhoop, een vuilnisbelt, een oude teddybeer, beheersen het landschap. Er is moed voor nodig om te beginnen, het gezicht van aarde hoopvol te vinden, de ochtend een gelegenheid.

De moed waar Emmens over spreekt is alleen op te brengen wanneer herinneringen onderzocht worden op hun duurzaamheid. Schragen zij de existentie? Ik koester mijn vijftien achtereenvolgende huisadressen, met hun verlatenheid en gelukzaligheid. Sinds mijn voorouders werden opgejaagd mag ik blij zijn met elk oord dat niet belaagd wordt.

Dit laatste heeft onmiskenbaar met Nederland te maken. Veilige haven, vaste burcht, hier voelden onze voorouders zich zo welkom dat ze bleven (alle Nederlanders hebben een allochtoon voorgeslacht).

Het zijn de solide plekken in het landschap die de mooie Franse titel lieux de mémoire toekomt.

De Dom van Utrecht die Willibrords beschavingswerk markeert. De Valkhof in Nijmegen van Karel de Grote, die op grote schaal dijken liet aanleggen. De Portugese Synagoge in Amsterdam, waar ballingen ongestoord het Boruch Habbo konden zingen. De stompe toren van het Ransdorp van Hendrickje Stoffels, zonder wie Rembrandt van de honger was omgekomen. Het beeld van de keienlegger midden op de Afsluitdijk. En voor kinderen Madurodam: heel Nederland ongeschonden op een steenworp afstand.

Maar die blijvende plekken geven je ook het besef dat die veiligheid niet vanzelfsprekend is. De muur, in de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam, met alle familienamen van door de nazi's vermoorde Joden, is er een schokkender monument van de kwetsbaarheid van Nederland?

Bewaar als uw oogappel mij smeekt de psalmtekst rond de eeuwige vlam voor die muur.

Identiteit is niets anders dan de plek waar een mens zich thuis voelt. De abstracte omschrijving wordt slechts concreet dankzij de plekken die wij ons herinneren. Zij nestelen zich in het geheugen of de droom, waar een enkele plek versmelt met het wezen van ons bestaan. Vaker gaat het om de simpele herkenning: het kraken van een traptree (zoals vroeger, in mijn geboortehuis), een geur (lathyrus in de tuin), de lijnen in het hout (van het bankje naast de voordeur), klanken van woorden (de oom van de verre reizen). De kade waar de stoomboot van Sinterklaas aankwam, de koepel van mijn middelbare school en het schuurtje waar ik voor het eerst proefde van l'origine du monde (vrij naar de schilder Courbet) breiden de topografie uit.

Deze te dichtbij gelegen plekken worden in het zilverwit van de Hollandse lucht mettertijd grijs gekleurd.

Heimwee ontstaat pas nadat is kennisgemaakt met de bontheid van het onbekende; achter de Boschplaat op Terschelling, tot de 37ste verdieping van Hotel New Yorker op Manhattan. Echt thuiskomen doen we pas weer na een reis over de grens.

Nederland bestaat doordat Niet-Nederland bestaat.

Pas als alles open ligt, ontstaat er ruimte voor het thuisgevoel. In de woorden van Rutger Kopland:

Ga nu maar liggen liefste in de tuin, de lege plekken in het hoge gras, ik heb altijd gewild dat ik dat was, een lege plek voor iemand, om te blijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden