Zij heeft een zetje nodig

vrouwen aan de politieke top | reportage | Voor het eerst kan volgende week een vrouw president van Amerika worden. Maar waarom telt het Amerikaanse parlement nog geen 20 procent vrouwen? En kan daar wat aan gedaan worden?

Kijk hoe Kate brandt", zegt een man. "Down with Brown", schreeuwt een vrouw. Wapenlobbyisten zijn deze ochtend naar het staatsparlement gekomen om een pop die lijkt op gouverneur Kate Brown in brand te steken. Democraat Brown heeft het minimumloon verhoogd, zet in op duurzame energie en wil sinds een massamoord in haar deelstaat Oregon de wapenwetten aanscherpen.

Maar op deze regenvrije zaterdag is de gouverneur niet op kantoor. Zij voert elders campagne voor haar herverkiezing op 8 november. "Misogynie", reageert haar woordvoerder onmiddellijk. "Als deze extreme groepen elke keer dat ik opkom voor de veiligheid van Oregonians een pop aansteken die op mij lijkt, zullen zij poppen tekortkomen", zegt Brown er later over bij een verkiezingsdebat in Portland.

President Obama spreekt in een video zijn steun uit voor Brown. Dat mag ook wel, want Brown is één van zes vrouwen op de vijftig gouverneurs die Amerika telt. De VS doen het wereldwijd ook slecht met 19,4 procent vrouwen in het Congres. In het Nederlandse parlement is dat 40 procent, in de EU 46 omdat Europa vaak quota of genderevenwichtige kieslijsten hanteert; iets wat in Amerika onhaalbaar is. Zodra het in de VS om gouverneurs of burgemeesters gaat, zakt het percentage nog verder. Waarom?

"Blijkbaar is voor vrouwen een leidinggevende positie in de politiek nog moeilijker te bereiken dan parlementariër worden. Die kloof is funest, want burgemeester is vaak een opstap naar gouverneur en dan president", zegt hoogleraar politicologie Jennifer Lawless van de American University in Washington D.C. Lawless zette als onderzoeker vrouwelijke ondervertegenwoordiging op de kaart. Haar laatste boek is net uit en heet 'Women on the Run'. Lawless vindt de verhouding 1 op 5 in het Congres zo beroerd dat ze zich grote zorgen maakt over de kwaliteit van het democratisch bestuur en de politieke legitimiteit.

Mythe

Lawless haalt de mythe onderuit dat vrouwelijke politici het zwaarder hebben en vijandig bejegend worden. Enquêtes wijzen ook uit dat kiezers klaar zijn voor een vrouw. Zo vindt 86 procent van de Amerikanen dat een vrouw het land kan leiden. De politicologe ontdekte dat als een vrouw eenmaal in de partijmachine terechtkomt, zij sinds de tachtiger jaren bij de verkiezingen evenveel kans maakt om te winnen. Vrouwen weten net zoveel geld in te zamelen en worden in de media op dezelfde manier behandeld, blijkt uit analyse van 10.000 krantenartikelen over twee grote tussentijdse verkiezingen voor het Huis van Afgevaardigden. De verbranding van de Kate Brown-pop is een uitzondering, net zoals seksistische tweets over Hillary Clinton slechts een fractie van het totaal uitmaken, en T-shirts met 'Hillary is een kut' zeldzaam zijn.

Toch heeft Clinton heel wat te verduren gehad vanwege haar vrouw-zijn. Elke eerste genderdoorbraak is nieuwswaardig en Clinton is op haar eenzame hoogte een ware buiten-categorie. Hoogleraar Lawless spreekt van de 'best gekwalificeerde kandidaat van de laatste vijftig jaar' en betreurt het dat de agressieve aanpak van Trump ('Zij ziet er niet uit als een president') en zijn fans ('Sluit haar op') de misvatting zal versterken dat politiek voor álle vrouwen een drama is. Dan is er nog het jojo-effect: elke keer als Clinton haar carrière een trede hoger tilt, daalt haar populariteit als een baksteen. Kiezers zijn klaar voor een vrouw aan de top, maar de realiteit is gecompliceerder. Als een politica aangeeft dat zij macht wil, ontstaat er verontwaardiging, aldus een Harvard-onderzoek. Ook Clinton, die de laatste ambitiekloof dicht, maakt walging los. Bij mannen én bij vrouwen.

Het publiek is wel gewend aan een politica op lager niveau. Bovendien is tegenwoordig de polarisatie tussen Republikeinen en Democraten zo sterk, dat het amper uitmaakt wat een kandidaat uitkraamt omdat de meeste kiezers voor een partij gaan, vervolgt Lawless. Maar waarom stromen de kandidates dan niet toe? Steeds meer vrouwen werken als advocaat, in het bedrijfsleven en onderwijs, of zijn politiek actief. Dat zijn de traditionele rekruteringsterreinen voor politici. Dus is de verwachting dat er automatisch meer vrouwelijke politici zullen komen, als we maar geduld hebben. Niet waar, zegt Lawless: "Een cruciaal struikelblok is de ongelijke genderverwachtingen in de kweekvijver voor politici".

Grof gezegd: doorsnee mannen vinden zichzelf vaak bijzonder geschikt als toekomstig politicus ('Iedereen kan het'), terwijl bijzonder geschikte vrouwen twijfelen aan zichzelf ('Ik heb pas 25 jaar relevante ervaring'). Heren in de partijelites versterken deze ambitiekloof; veel vaker rekruteren zij mannen. Andere factoren: politiek is een mannenbedrijf. Meisjes praten er minder over, vrouwen zitten meer gebakken aan huishouden en kinderen. Mannen golfen met de burgemeester en delen netwerken die politieke ambities stimuleren. Kortom, socialisatie en (onbewuste) vooroordelen belemmeren vrouwen hun aandeel in de politiek in te nemen.

Vrouwen geven ook wel aan dat ze niet 'zo'n dikke huid willen krijgen' en 'geen zin hebben in een derde baan, naast werk en huishouden'. Voorstelbaar toch? "Maar dat is niet wat het verschil bepaalt", zegt Lawless. "Het gaat erom of je zélf het gevoel hebt dat je gekwalificeerd bent en het gaat erom wíe er gevraagd wordt." Gebrek aan zelfvertrouwen aan de ene kant, niet gezien worden door het old boys network aan de andere kant.

Ambitiekloof

Als directeur van het instituut Women & Politics dat vrouwen opleidt voor politieke functies probeert Lawless de ambitiekloof te dichten. En zij is niet de enige. Er is een keur aan initiatieven die vrouwen stimuleren zich kandidaat te stellen zoals She Should Run, Emerge America, Wish List, Hope en Maggie's List. De bekendste is EMILY's List - Early Money Is Like Yeast (gist) - dat progressieve vrouwen traint en ondersteunt bij het werven van fondsen en aanhangers. Emily's List heeft drie miljoen leden, bracht sinds 1985 al 400 miljoen dollar bijeen om daarmee honderden vrouwen aan een zetel te helpen en steunt gouverneur Kate Brown en natuurlijk Clinton.

JoAnn Loulan is sinds 2012 fondsenwerver voor EMILY's List en voor individuele kandidaten via de organisatie Elect Women Alliance. "Als wij niet aan de tafel zitten, staan we op het menu", haalt zij een lesbische politica aan. "Neem de gezondheidsorganisatie Planned Parenthood. Overal willen Republikeinse kandidaten subsidie bij hen weghalen omdat zij abortus aanbieden. Ook willen zij dat anticonceptiepillen alleen voor getrouwde hetero's bestemd zijn. Het gaat allemaal over controle op het vrouwenlichaam. Als Democraten in de Senaat de meerderheid hadden, zou dat niet aan de orde zijn." Diezelfde avond is Loulan daarom present als Democrate Deborah Ross (die voor North-Carolina in de Senaat wil komen) in Californië fondsen werft. "In Silicon Valley is veel geld te halen."

De meerderheid van de Amerikaanse kiezers is vrouw, maar slechts 30 procent doneert geld aan politieke doelen. Mannen doen dat veel vaker. Voor hen is het een investering, een zakelijke kans, verklaart Loulan. "Vrouwen zien politiek niet als een manier om geld te verdienen. Zij zamelen wel geld in maar louter voor goede doelen zoals scholen. Ik zeg dan: de regering geeft daaraan veel meer dan wij ooit bij elkaar krijgen." Je moet de grote lijn zien, bedoelt Loulan. "Veel Amerikanen voelen zich mijlenver van de politiek verwijderd. Maar wij kunnen het systeem verslaan." Met Emerge America traint Loulan vrouwen om campagne te voeren. "Amerika heeft maar honderd senatoren. En die hebben zoveel macht. Wij moeten meer vrouwen op dat soort belangrijke plekken krijgen."

De 'krankzinnig toegewijde' lobbyiste constateert dat vrouwen te bescheiden zijn: "De grootste donatrices blijven liever anoniem. Vrouwen zijn amper trots als zij een zetel winnen. Mannen genieten daar gewoon van. Wij moeten mee gaan doen, erkennen dat we macht hebben."

Wat opvalt is dat vooral Republikeinse vrouwen achterblijven: nog geen tien procent van alle Republikeinse politici is vrouw, een achteruitgang sinds de jaren tachtig en negentig. Het Congres heeft nu slechts 28 Republikeinsen tegen 76 Democratische vrouwen op een totaal van 535 zetels. Hoe komt dat? Traditioneel zijn in conservatieve partijen minder vrouwen op hoog niveau actief. Hun familie-ideologie ziet hen eerder als huisvrouw. En Democraten zijn beter in het bij de kiezer strategisch uitbuiten van 'vrouwenzaken' als betaald ziekteverlof en minimumloon, zoals ook gouverneur Brown en Clinton doen. Bovendien zijn de Republikeinsen ook nog eens verdeeld geraakt over pro-life (tegen abortus) en pro-choice (vrouw kiest zelf). Maar veel hobbels die Democratische en Republikeinse vrouwen moeten overwinnen, zijn dezelfde.

In Phoenix nodigt de omgeving van het Capitool, het deelstaatparlement, niet uit tot een wandeling. Er is een grote parkeerplaats vol blik dat in de zon schittert, met aan alle kanten zesbaanswegen. Deelstaat Arizona heeft een lange geschiedenis van vrouwelijk leiderschap. De Democratische gouverneur Janet Napolitano (2003-2009) was al de derde vrouw op die post. Na haar kwam de Republikeinse Jan Brewer (2009-2015), befaamd om haar strijd tegen illegale immigratie. Rond de eeuwwisseling waren jarenlang de drie topposten in vrouwenhanden, inclusief justitie. Hoog in het gebouw zetelt vice-gouverneur Michele Reagan (R), een grote dame met schouderlang bruin haar.

"Het is echt anders om als vrouw een toppositie te bekleden. Een politicus heeft standaard een echtgenote die hem aanbidt. Voor mijn echtgenoot is het moeilijk de tweede viool te spelen. Dus ga ik vaak alleen of met een staflid naar bijeenkomsten. Zo vul ik mijn publieke functie al vijftien jaar in", zegt Reagan (47) - nee, geen familie van Ronald. Reagan zat al twaalf jaar in het parlement van Arizona toen zij in 2014 werd verkozen tot vicegouverneur. "Toen ik in 2002 begon, verwachtte iedereen dat ik gezondheidszorg of onderwijs zou gaan doen. Maar ik kwam uit het bedrijf van mijn ouders. Ik heb ervoor moeten vechten om in comités te komen die over financiën, belasting, handel en verzekering gaan."

Niet zeuren

Een tijd had Reagan veel aan Wish List, de Republikeinse pro-choice steungroep voor vrouwelijke politici. Ze leerde er voor de camera staan en mediavragen beantwoorden. Waarom er zo weinig Republikeinse vrouwen in de arena strijden? Het is duurder geworden om aan verkiezingen mee te doen, zegt de vice-gouverneur. "Vrouwen vinden het lastig om geld te vragen, maar daar moet je je overheen zetten." Niet zeuren, risico nemen, is haar boodschap om die typische vrouwenzwaktes te tackelen. Wat Reagan daarnaast als verklaring geeft, is 'dat wij op de beste stemmen en niet naar gender'. Toch noemt zij ook initiatieven binnen haar partij om het vrouwenaandeel op te krikken.

De theorie van hoogleraar Lawless lijkt exact van toepassing op de carrière van Reagan: "Niemand heeft mij ooit voor een politieke functie gevraagd. Het was mijn eigen beslissing om mij kandidaat te stellen." Wordt de vicegouverneur hierna gouverneur? "Alles is mogelijk", klinkt het diplomatiek. Maar eerst gaat zij in 2018 op voor de herverkiezing: "Die wil ik echt winnen".

Het goede nieuws vindt Lawless dat een lobbygroep als EMILY's List groeit als een tierelier: "Het is gunstiger dan ooit voor vrouwen om in de politiek te stappen". In de deelstaten is het aantal vrouwelijke parlementariërs bijna 25 procent en dat is de pijplijn voor het Congres. Toch is de hoogleraar somber over de lange termijn. "Onder jonge vrouwen is de politieke ambitie het kleinst. De toename van vrouwen gaat in slakkegang, instituties veranderen traag. Het gaat niet substantieel verbeteren."

En toch, en toch. Hoe zou het zijn als dinsdag... Als Clinton wint 'is dat een signaal voor de hele wereld en voor alle jonge Amerikanen dat een vrouw alles kan', aldus Lawless. Van het idee krijgen veel Republikeinen de stuipen. Dat ligt bij vicegouverneur Reagan van Arizona anders: "Zij is niet mijn kandidaat, dat mag duidelijk zijn. Maar toen Clinton haar toespraak hield bij de Democratische conventie, liepen de rillingen over mijn rug. Het is fenomenaal om voor het eerst een vrouw door het glazen plafond te zien breken."

illustratie victor meijer

Vrouwen die bijzonder geschikt zijn twijfelen vaak aan zichzelf

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden