’Zij die aan de grens wonen leven van de grens’

Dagelijks reizen honderden Polen naar de Russische enclave Kaliningrad, en weer terug met sigaretten, alcohol, suiker en benzine. Eenderde van de beroepsbevolking in de grensplaats Braniewo en omgeving is werkloos.

Dit is hun manier om de eindjes aan elkaar te knopen. ,,Eigenlijk is het gewoon werk, vijf dagen per week, het weekeinde vrij.’’

Een eindje voor de grens staan drie vrouwen te liften. „Als Bolek er maar niet staat”, zegt een van hen. „Bolek behandelt je als oud vuil en heeft geen greintje gevoel.” Ze maakt zich op voor het dagelijkse kat-en-muisspel met de Poolse en Russische douaniers. Ze liften over de grens – voetgangers mogen er niet over – en gaan ’s avonds met de trein terug naar Braniewo. „De treintijden staan ons niet aan”, legt een van hen uit. Er klinkt gegrinnik, dat verandert in een bulderend gelach als een andere vrouw zegt: „Daar bij de ’Roeski’s’ kopen we precies de toegestane hoeveelheid sigaretten en alcohol.” Met een uitgestreken gezicht voegt ze eraan toe: „We houden ons aan de staatsnorm.”

„Er zijn staatsnormen en onze normen”, legt Daniel uit. „Onze normen zijn iets ruimer.” Vier jaar geleden ging zijn bedrijfje failliet. Recht op een uitkering heeft hij niet. „Dus waar moet ik van leven?” Als afgestudeerd historicus en antropoloog kan hij het antwoord op zijn eigen vraag mooi formuleren: „Zij die in de bergen wonen, leven van de bergen, zij die aan zee wonen, leven van de zee en zij die aan de grens wonen, leven van de grens.”

„We worden behandeld alsof we hier schatrijk van worden”, zegt de vrouw die vreest douanier Bolek te treffen in de trein. „Maar als je moet rondkomen van 130 euro pensioen, hoe kun je dan je kind laten studeren?” „Studeren?”, zegt Daniel boos, „Hij moet eerst maar eens schoenen hebben.” Hij verdient naar eigen zeggen zo’n tien euro per ’uitstapje’. „En dan moet je nog een hele tijd sparen, om die schoenen te kunnen kopen.”

Maar ook zij die wel zouden kunnen werken, geven de voorkeur aan smokkelen. Mariusz Cysarz rekent voor waarom. „Ik ben automonteur. Als ik werk zou vinden, zou ik 200, misschien 250 euro per maand verdienen. Vijf sloffen sigaretten, wat alcohol en een volle tank benzine uit Rusland levert ongeveer 70 euro op. Je kunt zo’n drie keer op en neer per week, dus dat levert per maand bijna duizend euro op.”

Dat hij niet vaker de grens over kan, ligt aan de Russen. „Die zorgen ervoor dat er lange rijen ontstaan. Als iemand sneller wil, moet hij vijftig baksi betalen.” ’Baksi’ – het Russische slangwoord voor dollars – regeren aan de grens. Daar kan zelfs Mariusz, de ongekroonde koning der ’miertjes’, niets aan veranderen. Twee jaar geleden leidde hij een protest tegen de willekeur en de lange wachttijden.

„We blokkeerden de grens, zodat de douaniers niet naar huis konden. Konden die ook eens voelen hoe het is om opgesloten te zitten aan de grens”, zegt hij grijnzend. Ze boekten enig succes.

Aan de Poolse kant verlopen de controles sindsdien sneller. Bovendien is de controle op corruptie onder douaniers aangescherpt sinds Polen lid is van de Europese Unie. „Als je een Poolse douanier een dollar in handen probeert te duwen, dan bijt hij je hand eraf. Zo bang is hij, zijn baan te verliezen”, zegt Daniel. Dat wil niet zeggen dat hij blij is met de EU. „De boetes worden ook Europeser: 25 euro per slof sigaretten. Dat is gerechtelijke moord.”

Mariusz ziet al evenmin voordelen. Aan de Poolse kant gaat het er beschaafder aan toe, maar daar profiteren vooral de Russen van, legt hij uit. „Aan de grens is het alsof Rusland is toegetreden tot de EU, en niet Polen. Zo’n Rus gaat aan onze kant in de groene rij staan en is er in twee uur over. Wij ook, maar wij moeten vervolgens aan de Russische kant zestien uur in de rij staan. Hun eigen burgers laten ze er door. Polen zetten ze aan de kant.” Daniel wijst naar een eindeloze rij ’miertjes’ aan de Russische kant: „Zie daar, de langste kilometer ter wereld.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden