Opinie

Zien we in natuur iets goddelijks?

Een van de beroemdste werken van renaissanceschilder Raphael is De School van Athene, een muurschildering in het Vaticaans museum. Centraal in het midden staan de filosofen Plato en Aristoteles. De eerste wijst met zijn rechterhand naar de hemel, de tweede naar de aarde.

Volgens Huib van den Doel heeft Raphael met deze muurschildering, geschilderd in 1509/1510, een program willen poneren.

Een halve eeuw eerder, in 1453, was Constantinopel veroverd door de islam. Een stroom christelijke filosofen was de stad ontvlucht. Ze namen hun bibliotheek mee. Met daarin vooral geschriften van Plato en de zogenoemde neoplatonici.

In het voetspoor van Plato zagen deze laatsten vonken van het goddelijke in de schepping. Door die vonken is er iets van eenheid tussen schepping en God; heeft de schepping, hebben de mensen, deel aan het goddelijke. Van den Doel noemt deze denkrichting, waartoe hij in onze tijd ook New Age, gnostische stromingen en de antroposofie van Rudolf Steiner rekent, 'sofische wijsheid'.

Door Plato rechts in het midden, de belangrijkste positie, neer te zetten presenteert Raphael diens sofische wijsheid als gelijkwaardig, en misschien wel meer dan gelijkwaardig, aan Aristoteles. Dat was bijzonder, omdat Aristoteles' filosofie in die tijd leidend was voor theologie en kerk.

In tegenstelling tot Plato zag Aristoteles geen eenheid of goddelijke vonken in de schepping. Zijn God is een eerste, onbewogen Beweger die alles van buitenaf in beweging zet. Daarbij geleid door een van te voren bedachte blauwdruk waarin de einddoelen van alles wat is en zal zijn, zijn vastgelegd.

Wat zou het mooi geweest zijn, mijmert Van den Doel, als Raphaels program van sofische wijsheid zich had kunnen verwezenlijken. Als de idee van de verstrengeling van de Geest van God en mensen zich had kunnen doorzetten. Misschien was dan zelfs de breuk met de Reformatie niet nodig geweest. Maar helaas. Het Concilie van Trente koos tegenovergesteld en maakte via de Inquisitie een einde aan de invloed van Plato en zijn neoplatonici.

De huidige positie van kerk en christendom doet Van den Doel sterk aan die tijd denken. Ook nu is er vernieuwing nodig. Vernieuwing in sofische zin. De Geest moet weer waaien. Het moet weer vonken regenen.

In het boek van F. L. Schalkwijk over de uitverkiezing valt de naam van Aristoteles geen enkele keer. Toch is Schalkwijks uitverkiezende God van top tot teen gestoken in kleren uit diens filosofisch atelier.

Schalkwijk citeert Romeinen 8 vers 29: God heeft zijn uitverkorenen van tevoren gekend en hun eindbestemming bepaald en voegt daar aan toe: zonder dat dezen daar qua geloof of goede werken iets verdienstelijks aan bijdragen. Helemaal Aristoteles: als Eerste Beweger bepaalt God soeverein het einddoel van wat door zijn beweging is ontstaan.

Probleem is alleen om een God die alles bepaalt te combineren met menselijke verantwoordelijkheid. Een mens zonder verantwoordelijkheid valt de zonde niet aan te rekenen, zodat allesbepaler God in dat geval de auteur van de zonde zou zijn.

Schalkwijk komt er niet uit en erkent deemoedig dat de verhouding tussen Gods verkiezen en ons geloven een mysterie zal blijven. Iets van diezelfde deemoed was wel fijn geweest in zijn oordeel over de Arminianen, die met hetzelfde mysterie worstelden - en daar even onbevredigend uitkwamen.

Halverwege zijn boek verlaat Schalkwijk de speculatie en wordt praktisch: hoe moeten uitverkoren christenen zich gedragen? Zo te lezen, zo ongeveer als Schalkwijk zelf en dat is niet slecht. Mild, vergevingsgezind, liefdevol. Soms ook een tikje gedateerd in de zin van: de man is meer dan de vrouw en een tik op de billen heeft nog geen kind kwaad gedaan. Maar dat alles wel nauwgezet aan de hand van bijbelteksten.

Schalkwijk kiest voor het tijdloze antwoord. Voor Van den Doel moet het roer om om niet vast te raken in een verleden-dat-er-niet-meer-is. Renaissanceschilder Raphael bepleitte dezelfde wending. Toen zonder succes, al werd er wél gekozen. En nu?

Schalkwijk spreekt een toenemende groep protestantse gelovigen niet meer aan. Maar een kleine kern des te meer. Voor de omslag van Van den Doel is moed nodig. En visie. Individueel zie ik die moed en visie wel. Maar daar blijft het bij. Ik ga, net als Van den Doel, zelf maar op pad en kijk voortaan, dankzij hem, met extra weemoed naar Raphaels School van Athene. Dankzij internet hoef ik er niet eens voor naar Rome.

Huib van den Doel: Als de hemel is versleten trekt u nieuwe kleren aan. Herziene geschiedenis van de spirituele en therapeutische hervormingen vanuit de periode 1450-1550. Rechtstreeks te bestellen bij hoofdharthanden@vandendoel.com. ISBN 9789080667747, 129 blz. €12,50

F.L. Schalkwijk, De weg door de tabernakel. Over troost en doel van de uitverkiezing. Uitgave van Confessioneel Gereformeerd Toerustingscentrum, Uitgeverij CeGe boek. ISBN 9789076343136, 220 BLZ. €9,95

Jan Greven.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden