Ziektekosten / Sparen voor je oude dag

De grijze woede spatte van de beeldbuis, toen Hans Hillen opperde rollators voortaan zelf te laten betalen. ,,Schunnig'', klonk het in 'Nova'. En: ,,Ze moeten dat hele regering eruit trappen. En dan gaan we met z'n allen naar Den Haag en rijden we ze allemaal ondersteboven.''

En dat terwijl Hillen, de nieuwe voorzitter van het college voor zorgverzekeringen (CVZ), alleen maar een discussie wilde starten, met zijn opmerking over de 'bejaardenfiets' en het incontinentiemateriaal. Een discussie over de toekomst van de volksverzekering AWBZ: welke zorg betaalt de burger zelf en wat betalen wij met z'n allen?

Hillen stichtte vooral een binnenbrand in verpleeg- en verzorgingshuizen. Gevolgd door de gebruikelijke politieke reflexen van opgewonden Kamerleden en een sussende minister. Niemand daar zit immers te wachten op een opstand der rollatorklasse: per jaar worden er zo'n 60000 verstrekt door ziekenfonds en vezekering. En zo'n 600000 mensen ouder dan 65 jaar gebruiken incontinentiemateriaal. Wie in de vergoeding voor zulke populaire hulpmiddelen snijdt, ziet grote groepen tegenover zich.

En toch is, gezien de nakende vergrijzing, een fundamentele discussie over de toekomst van de AWBZ onvermijdelijk. Guus Schrijvers, hoogleraar volksgezondheid te Utrecht en AWBZ-specialist, bepleit dat al een aantal jaren. ,,Maar niet zoals Hillen dat doet: hij vervuilt slechts het debat door maar iets te roepen en gebruikt daarbij ook nog eens het verkeerde voorbeeld.''

Hillens 'bejaardenfiets' en incontinentiemateriaal worden bijvoorbeeld helemaal niet vergoed door de AWBZ, maar door zorgverzekeraar of ziekenfonds. De volksverzekering betaalt vooral thuiszorg en verblijf in inrichtingen, verpleeg- en verzorgingstehuizen. Uitgaven die in minder dan tien jaar verdubbelden, tot zo'n 21,6 miljard euro dit jaar. De premie steeg navenant, van 9,6 procent in 1998 tot 13,25 procent (over de eerste twee schijven van de inkomstenbelasting) dit jaar.

,,Net zoals is gebeurd bij de WAO en het vreemdelingenbeleid moet nu de instroom in de AWBZ worden beperkt'', vindt Schrijvers. Dat belooft nog wat. De hoogleraar wijst op de verhitte reacties die het asielbeleid van minister Verdonk oproept: ook de modernisering van de AWBZ wacht massale weerstand. ,,Maar de tijd dat de zorg voor ouderen doelmatiger kan, is voorbij. Goedkoper dan langer thuisblijven, dankzij de thuiszorg en natuurlijk die rollator van Hillen, kan niet meer.''

Meer eigen bijdrages en betalingen en een versoberd pakket zijn volgens Schrijvers onvermijdelijk. Sparen voor je zorg op oude dag, zoals Hillen bepleit, kan wel. ,,Maar dat is meer iets voor de rijken, die zich nu ook wel redden. In verpleeg- en verzorgingshuizen komen vooral arme mensen. Iemand die ooit koningin is geweest, komt daar toch ook niet?''

Schrijver vindt dat de AWBZ vooral 'zorg' moet garanderen. ,,Huisvesting en vervoer moeten er dus uit.'' Zo is fiks te bezuinigen, want verpleeg- en verzorgingstehuizen zijn nu nog de grootste AWBZ-post. Niet de zorg voor de patiënt, maar het gebouw waar hij of zij verblijft, kost het meest.

Schrijvers (,,Verpleeg- en verzorgingstehuizen zijn uit de tijd'') wil daarom diversiteit in woningbouw, waarbij woningbouwcoöperaties een leidende rol spelen: zij moeten beter én meer bouwen voor senioren. ,,Nu zie je toch ook dat rijkere mensen groter wonen dan armen? Waarom kan dat niet in de zorg?'' Afhankelijk van hun woning, gaan ouderen dan ook verschillende prijzen betalen. ,,En voor wie dat teveel is, is er altijd nog de individuele huursubsidie.''

Ook 'AWBZ-vervoer' zoals de scootmobiel en taxibus mag de gebruiker best wat gaan kosten. ,,Zo'n scootmobiel is best prijzig. Maar mensen die erin rijden, hadden vroeger vaak een auto. Dus waarom geen eigen bijdrage?''

Nog een heilig huisje: de toegangseisen voor verpleeghuizen moeten strikter worden gehandhaafd. ,,Uit een onderzoek van twee, drie jaar geleden blijkt dat zo'n dertig procent van de bewoners in verzorgingshuizen daar vooral veiligheid zoekt. Thuis zijn ze bang. Maar waarom controleert niemand daar dan het hang- en sluitwerk? Of hoe de vloerkleedjes liggen? En een alarm kan een uitkomst zijn.''

En zo kan ook de indicatie voor huishoudelijke hulp worden aangescherpt, meent Schrijvers. ,,Waarom moet iemand die jarenlang privé huishoudelijke hulp inhuurde, die hulp eens vergoed krijgen bij het bereiken van de tachtigste verjaardag? Kan dat dan niet gewoon zelf betaald worden? En moet er wel direct thuiszorg over de vloer komen bij ziekte? Ik vind dat dat in veel gevallen best kan na een maand of zes. Want kan de partner, familie of de omgeving niet iets regelen? Dat ligt echter zeer gevoelig: als Hillen daarover iets had gezegd, had hij de mensen ook hoog in de gordijnen.''

De AWBZ is daarom bij uitstek een politiek dossier, zegt Schrijvers. Keuzes, daar gaat het om. ,,En wat gebeurt er dan? Dan verhuist het van vergadertafel.'' Dat is precies wat 'Den Haag' nu probeert met de Wet voor Maatschappelijke Zorg, die de 'AWBZ-nieuwe stijl' moet worden: deze wet geeft gemeenten een sleutelrol in de zorg. ,,Zo wordt het vuile ei doorgeschoven.''

Toch vreest ook Den Haag een fikse storm als staatssecretaris Ross in maart haar wetsvoorstel presenteert. ,,Ik hou mijn hart wel eens vast, want er is bij ouderen al zo veel onrust'', zegt VVD-Kamerlid Anoushka van Miltenburg, die overigens vierkant achter het kabinetsbeleid staat. Wat Hillen voorstelt, steekt schril af bij wat Ross voorstaat: een van de belangrijkste elementen in haar plannen is dat in 2006 alle welzijnselementen zoals thuiszorg uit de AWBZ verdwijnen. Vanaf dat moment nemen de gemeenten de uitvoering over van de rijksoverheid. Schrijvers staat daar niet afwijzend tegenover. Gemeenten kunnen vaak heel goed individuele aanvragen beoordelen, denkt hij. ,,Maar vaak gaat het bij dit soort veranderingen vooral om bezuinigingen, zonder dat de noodzakelijke keuzes worden gemaakt. Bovendien kunnen zo regelingen per gemeente gaan verschillen. In de ene gemeente krijg je dus wel thuiszorg, in de andere niet.''

Verder ligt aan deze 'overheveling' ook een nieuwe maatschappijvisie ten grondslag: een visie die ongetwijfeld de nodige weerstand oproept. Het ministerie van volksgezondheid spreekt zelf over een 'kentering in de benadering van de burgers in de samenleving'. Of, in gewone mensentaal: dit is het einde van de verzorgingsstaat waarbij de burger de eenzijdige rol speelt van ontvanger. Het welzijnsdeel van de AWBZ is straks geen verzekering meer waarop iedereen zonder meer aanspraak kan maken.

In plaats van de verzorgingsstaat zet het kabinet de 'zorgzame samenleving', waarbij familie en vrienden een belangrijkere rol krijgen toebedeeld dan tot nu toe het geval is. Iedereen krijgt, zo is het streven, door de gemeente een 'passende oplossing' aangeboden voor zijn probleem. Om bij het voorbeeld van de rollator te blijven: wie een ruim inkomen heeft, moet voortaan zelf zo'n hulpmiddel betalen. Wie alleen aow heeft, krijgt er een, al dan niet tweedehands, aangeboden. Als iemand thuiszorg wil vanwege lichamelijke ongemakken, bekijkt de gemeente of ook een vorm van mantelzorg (waarbij een familielid wordt ingeschakeld) een oplossing kan zijn.

De verbouwing van de AWBZ is volgens Van Miltenburg hard nodig. ,,De prikkel om zuinig met zorg om te springen is bij de huidige AWBZ helemaal afwezig. Vooral de kosten van huishoudelijke zorg zijn de laatste jaren geëxplodeerd en dan moet in Nederland de échte vergrijzing nog toeslaan. Wij vinden dat poetsen en boodschappen doen niet in de AWBZ thuis horen.'' Al realiseert ze zich meteen dat die boodschap de nodige onrust zal veroorzaken.

Van Miltenburg is het helemaal eens met Hillen dat het goed is om voor de verzorging van de oude dag te sparen. ,,Ik weet dat dit voor iemand die nu 85 jaar is, niet zinnig is. Maar voor wie nu 50 is, lijkt me het een redelijk voorstel om rekening te houden met de omstandigheden als je oud bent. Mensen sparen voor de studie van hun kind, waarom niet voor een comfortabele oude dag. De cijfers wijzen uit dat de overheid alleen hier straks niet meer voor kan zorgen.''

Ook Louw de Graaf, voormalig CDA-staatssecretaris en voorganger van Hillen bij het CVZ, acht de tijd rijp om het AWBZ-bed flink op te schudden. Hij is verbaasd over de ophef die het rollator-voorstel van Hillen heeft losgemaakt. ,,Ooit moeten we toch praten over de vraag wat we nog wel en niet vergoeden en vooral aan wie.''

In de loop der jaren heeft De Graaf gezien hoe de AWBZ vanaf de instelling in 1968 telkens maar weer uitdijde en ministers er nieuwe voorzieningen er aan toevoegden. Dat kwam voort uit het idee dat de AWBZ werd gezien als een instrument om te komen tot die zo gewenste basisverzekering. De AWBZ en de ziektekostenverzekering zouden in elkaar opgaan. Maar die basisverzekering kwam er niet.

Telkens strandde pogingen daartoe in het parlement. De laatste poging, die van staatssecretaris Simons, leed begin jaren negentig schipbreuk op politieke weerzin tegen het plan bij VNO-NCW en prominente CDA-senatoren. Lange tijd daarna liep iedere politicus met een grote boog om het onderwerp van stelselherziening heen. Inmiddels is voor alle partijen, ook oppositiepartij PvdA, duidelijk dat verder uitstel niet meer mogelijk is om de kosten van de zorg in de touwen te houden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden