Ziekenhuisbacterie wordt resistent tegen antibiotica/'Het is eigenlijk een strijd tegen de tijd: bacteriën zijn slimmer dan mensen'

AMSTERDAM - Zoals wel vaker in de vakantieperiode, moeten opnieuw Nederlandse ziekenhuizen forse maatregelen nemen tegen de MRSA-bacterie. Mensen raken in het buitenland gewond en worden van een buitenlands ziekenhuis doorgestuurd naar een Nederlands. Zij brengen daarbij een stam van de 'gewone' Staphilococcus aureus mee, die echter resistent is geworden tegen het middel methicilline, een van de zwaardere antibiotica.

De chirurgische afdeling van het St. Anna Ziekenhuis in Oss is voorlopig gesloten en in het Beatrixziekenhuis in Gorinchem zijn achttien patiënten op de operatieafdeling tijdelijk geïsoleerd in afwachting van een serie kweken. In Oss wordt van iedereen die in contact is geweest met de patiënte een neusuitstrijkje genomen. Als de bacterie zich niet heeft verspreid, kan de afdeling maandag of dinsdag weer open.

In Oss en Gorinchem gaat het hoogstwaarschijnlijk om de 'gewone' MRSA. De patiënt die vermoedelijk de oorzaak was van de verschijning van de gevreesde bacterie in Gorinchem, een vrouw die tijdens vakantie in Australië in een ziekenhuis was opgenomen, is gelukkig al naar huis, vertelt directeur Priem. Het is ook prettig voor zijn ziekenhuis dat onderzoek van operatiekamer, verpleegkamer en van verschillende andere patiënten tot dusver niet wijst op verdere verspreiding van de MRSA.

Op de vraag waarom Priem de MRSA niet maar zo'n beetje z'n gang laat gaan, verwijst hij naar de bacterioloog van het ziekenhuis. “Heel eerlijk gezegd moet ik daar zelf het antwoord op schuldig blijven”, zegt hij trouwhartig.

De Amsterdamse chirurg-intensivist M. J. Lubbers weet maar al te goed waarom hij zich inspant om de MRSA buiten de deur te houden. Hij was nauw betrokken bij een invasie van de MRSA in het Amsterdamse AMC, drie jaar geleden.

Toen ging het om een epidemische vorm van de staphylococcus aureus, die - naar algemeen wordt aangenomen - minder onschuldig is dan de 'gewone', die ook buiten het ziekenhuis regelmatig voorkomt. “De EMRSA verspreidt zich razendsnel en is mogelijk virulenter dan de MRSA.”

Een hele afdeling van het AMC moest in 1993 worden ontsmet, sommige hulpmiddelen, zoals matrassen, werden weggegooid, ander meubilair moest via de ramen naar buiten om op het dak te worden gereinigd. Al met al een schadepost van ruim een half miljoen. “Maar het was prima besteed geld”, concludeert Lubbers achteraf. “Als de MRSA bij ons verder was gegaan dan die ene afdeling had het ons veel meer geld gekost, nog afgezien van het extra lijden voor onze patiënten.”

MRSA staat voor methicilline-resistente staphylococcus aureus. “In werkelijkheid gaat het om meer soorten bacteriën, zoals enterococcen en pneumococcen”, verzekert Lubbers.

Hij constateert niet zonder tevredenheid dat de MRSA wat het AMC betreft wat op de achtergrond is geraakt. “De maatregelen die we namen na die epidemie in 1993 hebben ervoor gezorgd dat we geen nieuwe invasie kregen.” Dat is niet alleen maar geluk. Patiënten uit buitenlandse ziekenhuizen worden bijna behandeld alsof ze de MRSA bij zich dragen.

Het AMC legt ze consequent eerst in strikte isolatie. Dat gebeurt ook met patiënten die afkomstig zijn uit Nederlandse ziekenhuizen waar iets mis is (geweest). Patiënten die in het AMC worden binnengebracht uit een 'schoon' Nederlands ziekenhuis krijgen altijd nog te maken met een barrière. Van alle patiënten worden driemaal achtereen met tussenpozen verschillende kweken afgenomen en pas als alle kweken negatief zijn, wordt de isolatie opgeheven.

Zulke maatregelen worden landelijk gecoördineerd door de Werkgroep infectiepreventie (WIP) en per ziekenhuis toegepast door de ziekenhuishygiënist, waarvan er één per 250 bedden rondloopt. In het AMC (duizend bedden) vier stuks. Deze (meestal) verpleegkundige met extra opleiding bepaalt de uitvoering en ziet toe hoe de maatregelen worden toegepast. Zijn of haar beslissing weegt zwaarder inzake preventie dan die van een behandelend arts. Het zijn kostbare en lastige maatregelen, maar Lubbers twijfelt geen moment aan de zin.

“Het is eigenlijk een strijd tegen de tijd. Bacteriën zijn slimmer dan mensen. Ze bestaan ook al zoveel miljoenen jaren langer wij. Door de komst van de penicilline in de jaren veertig heeft men korte tijd gedacht dat de strijd tegen deze micro-organismen binnenkort gewonnen zou zijn. Maar ze leren zich aan te passen aan de 'plagerijen' van de medici.”

“Na de eerste generatie antibiotica volgden steeds nieuwe, maar in de race tegen de resistentie wisten we de bacteriën steeds maar nauwelijks voor te blijven. En nu zitten we bijna aan het eind van onze huidige mogelijkheden. Er is na de methicilline, die dus door verschillende stammen staphylococcen is overwonnen nog vancomycine.”

“Maar we wachten al op de bom die ontploft, als de eerste vancomycine-resistente staphylococ zich aandient. Vancomycine hoort tot de glycopeptides, de nieuwste generatie antibiotica. Dat het moment dat de bacteriën ook deze stap nemen echt niet ver meer kan zijn, blijkt uit onderzoek van de Londense bacterioloog Noble, die in zijn laboratorium reeds door middel van genetische uitwisseling een vancomycine-resistente staphylococ heeft gekweekt. In vivo (in het echt) is hij gelukkig nog niet gesignaleerd, maar het gaat zeker gebeuren. Alleen weten we niet wanneer.”

Op Nederland en Scandinavië na passeerde deze groep staphylococcen de op één na laatste hindernis en nestelde zich blijvend in de ziekenhuizen. De MRSA-verdenking geldt niet alleen patiënten uit donker Afrika, “maar evengoed patiënten uit Brussel”, verzekert Lubbers. “Ziekenhuizen in Amerika en Japan, maar ook in schone landen zoals Zwitserland en Oostenrijk wemelen van de MRSA. Het grootste ziekenhuis in Innsbruck, waar veel skiërs met botbreuken worden opgelapt, staat bekend als een waar MRSA-paradijs. Elke patiënt wordt er als voorzorg aan een infuus met vancomycine gelegd. Een hele dure grap.”

“Eigenlijk zijn wij specialisten schuldig aan de uitbreiding van de MRSA,” zegt Lubbers. “Je moet, om de MRSA buiten de deur te houden, netter opereren en onhygiënische situaties vermijden. Maar dat is niet alleen maar een zaak van handen wassen enzo. Het individuele en het collectieve belang botsen soms. Het is een ethische afweging.”

“De specialist wil alles doen voor zijn individuele patiënt en heeft daarbij onvoldoende oog gehad voor het algemeen belang. Als je bijvoorbeeld een prothese moet aanbrengen, heb je altijd enige kans op een staphylococcen-infectie. Je kan dan profylactisch antibiotica geven. Maar hoe meer je die geeft, hoe resistenter worden de bacteriën.”

“In de VS wordt het individuele belang hoog gewaardeerd. Daar is men soms al in het post-antibiotische tijdperk en sterft de patiënt al niet meer door de methicilline-resistente staphylococ, maar door de vancomycine-resistente enterococ.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden