Zieke is meer dan consument van zorg

Niet iedereen zal de boude conclusie van Pamela Hemelrijk onderschrijven, die in haar Antisocialistisch Manifest (Trouw, 24/1) solidariteit een eufemisme noemt voor afpersing, maar dat solidariteit in de huidige neoliberale cultuur onder druk staat, is een gegeven. Ook in de zorg, die door een toenemende vraag, middelenschaarste en onder druk van bezuinigingen steeds meer verzakelijkt. Is er nog een plaats voor solidariteit, kernbegrip uit de joodse-christelijke traditie en uit de zorgethiek, in het steeds marktgerichter denken van de zorgsector?

Op een congres van Reliëf, de christelijke vereniging van zorgaanbieders, bezonnen ruim honderd managers, bestuursleden en (geestelijk) verzorger, zich dinsdag in Lunteren op deze vraag, daarbij op weg geholpen door stevige inleidingen, workshops en aansprekende voorbeelden uit de praktijk.

Een van de belangrijke kenmerken en tevens gevaren van de invoering van de marktfilosofie in de zorgsector, zo waarschuwde medisch ethicus prof. dr. Ruud ter Meulen, is de omkering van aanbod- naar vraaggericht werken. Bepaalden vroeger de zorgverleners wat goede zorg was, nu is het de patiënt, als soevereine cliënt, die bepaalt welke zorg hij behoeft. Maar dit beeld van de patiënt als kritische consument is een vertekening van de werkelijkheid van de zorg, vindt hij, en een bedreiging van de solidariteit met de zieke.

,,De vraag is namelijk of een individu inderdaad altijd en van meet af aan autonoom en onafhankelijk is om dergelijke beslissingen te nemen. De zieke mens is geen koning klant die een zorgrelatie aangaat zodra hem of haar dit uitkomt. De marktfilosofie en de consumentistische houding die daarin gepreekt wordt, verhult de wezenlijke afhankelijkheid en gebrekkigheid van de zieke. De zieke is niet een voortdurend autonoom, zelfbepalend individu, maar is voortdurend aangewezen op de hulp en ondersteuning door de ander.''

Vooral de chronisch zieken heeft Ter Meulen hierbij in gedachten, voor wie de behoefte aan lichamelijke, sociale en emotionele ondersteuning in de nabije toekomst snel zal toenemen. Waarmee weer de grenzen aan de solidariteit snel in zicht komen: tot hoever zijn wij verantwoordelijk voor het lot van de chronisch zieke? ,,In het liberale denken is solidariteit beperkt. De morele basis ervan is smal en bij toenemende schaarste in de zorg neemt ze snel af.''

Toch wil Ter Meulen een pleidooi houden voor de positie van de zwaksten -de chronisch zieken, dementerenden, verstandelijk gehandicapten et cetera. ,,Juist vanwege hun grote afhankelijkheid en kwetsbaarheid mag de zorg voor hen niet worden overgelaten aan het vrije spel van de markt. Onze zorg voor hen drukt onze verbondenheid uit en onze sociale betrokkenheid. Als we het hebben over de grenzen van de solidariteit, dan valt deze zorg wat mij betreft in elk geval binnen elke grens.''

Leger des Heils-project Grijs Genoegen heeft eigenlijk alleen maar te maken met mensen die niet zo 'autonoom' zijn dat ze als zelfbewuste consument kunnen vragen om de zorg en hulp die ze wel degelijk behoeven. Grijs Genoegen zoekt thuiswonende ouderen op die in een sociaal isolement dreigen te raken door juist hun zorgmijdend gedrag.

Joanne Blaak, manager van Grijs Genoegen regio Baarn, noemt voorbeelden van de treurige situaties die Leger des Heils-medewerkers soms aantreffen: een oude man die in zijn eentje -geen kinderen- zijn demente vrouw verzorgt; een verwaarloosde oude vrouw, vervuild, die haar smerige huisje met gesloten gordijnen niet meer uitkomt. Vaak zijn ze wel bekend bij thuiszorg, politie, riagg, maar niemand die de problemen aanpakt.

Grijs Genoegen doet dat wel, vertelt Blaak. ,,Wij streven eerst naar een vertrouwensrelatie met de cliënt, bieden praktische zorg en hulp, brengen hulpverlenende instanties met elkaar in contact, zodat er in samenhang nieuwe wegen worden afgesproken.''

Haar verhaal oogst enthousiast applaus, maar wat kan een manager in een zorginstelling ervan leren? ,,Wees creatief,'' adviseert Blaak. ,,Kijk verder, voorbij de regels: wie zit hier tegenover mij en wat heeft die persoon nodig? Maar het vergt wel lef'', geeft ze toe, ,,om buiten de gebaande paadjes te treden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden