Zieke economie behoeft andere dokters

De auteur is coördinator van Promodeco (project moderne economie) en auteur van het recente boek 'Economie Ondersteboven'.

Toch breekt er nu een mooie tijd voor ons milieubehouders aan. Waarom? Omdat er een ander levensgroot probleem op tafel is gekomen: de werkloosheid. Dit heeft uitlopers naar politieke afzijdigheid, via verveling naar vandalisme en misdadigheid - al erg zichtbaar in de VS - en het kost geld. Dus ontstaat er nu eindelijk een grotere groep in de samenleving die vraagtekens zet bij de zaligheid van ons systeem van vrij ondernemerschap, de mondiale markt en van de daarbij behorende theorieën en meetlatten. Zou het einde van de geschiedenis, na de val van de Berlijnse muur door enkele liberalen euforisch uitgeroepen, dan toch nog niet aangebroken zijn?

Onlangs op een dag over duurzaam werk kreeg ik een papier in de hand gedrukt, getiteld 'Laboristisch manifest'. 'Een spook waart door Europa, het spook van de werkloosheid.' Wie op school nog iets over de 19e-eeuwse arbeidersstrijd heeft geleerd vermoedt het al: vast een anti-kapitalistisch pamflet en van toon dan ook niet in overeenstemming met die van onze overlegcultuur.

In dat pamflet echter de mijns inziens pertinente vraag: 'Als u ziek bent geworden in een restaurant, wilt u dan de kok of de eigenaar aan bed, of liever een onafhankelijke arts?' Dit sluit aan bij Wouter van Dierens 'Ze proberen de problemen op te lossen met de oorzaken ervan', doelend op verdere economische groei, en bij enkele reacties op het onlangs door NRC-Handelsblad georganiseerde debat met een zestal economische kopstukken - Timmer, Wijffels e.a.. Deze werden bondig samengevat door Hans Ree, vaste columnist van die krant: 'Hoe kan de wereld gered worden van de redders, zoals door onze krant samengebracht?'

Van de Franse socioloog Claude Gruson is de uitspraak: 'Als op een dag revoluties politiek onvermijdelijk worden, komt dat waarschijnlijk omdat de hervormers te weinig verbeeldingskracht hadden. Of omdat zij de overheden niet aan het verstand konden brengen wat zij bedoelden.' Het kan echter ook zijn dat de overheden en andere smaakmakers niet naar de hervormers luisteren. Hooguit naar de zachte heelmeesters, maar niet naar de strengere dokters.

Gevangenen

De nu demissionaire minister Alders bijvoorbeeld, zat af en toe met industriële en financiële topmensen om de tafel. Zijn idee was: krijg je bij hen een beweging ten goede op gang, dan volgt het hele veld of de hele branche. Maar zit dat wel zo in elkaar? Afgezien ervan dat de milieuminister beduidend minder macht heeft dan zijn collega van economische zaken, heeft naar mijn mening Alders bij die gelegenheden met de economische gevangenen bij uitstek te maken gehad. Hij heeft zo dan ook niet veel klaar gemaakt, is mijn indruk.

Leiders van grote bedrijven zitten muurvast gevangen in een drukkend concurrentiepatroon, met een grote verantwoordelijkheid voor het brood op de plank van velen en voor het goed bedienen van de investeerders die, bij tegenvallend resultaat, hun geld naar elders verhuizen. Alleen enkele zeer rijke bedrijven kunnen zich nog een ruimhartig beleid ten aanzien van personeel, Derde Wereld en milieu veroorloven. Nog, want hoe lang zullen ook zij rijk blijven in deze roerige wereldeconomie?

Ook de vakbonden zitten erg vast, en wel aan het op peil houden van hun macht en dus van het aantal leden. Zij doen daarom vooral aan korte-termijn belangenbehartiging en zijn sociale ANWB's geworden. Politieke partijen moeten eveneens hun achterban te vriend houden, met ook daar als gevolg een overwegende aandacht voor deelbelangen. Je ziet aan de opkomst van protesteerders als de SP en de bejaardenpartijen wat er gebeurt als die aandacht bij een CDA of PvdA wat algemener, wat meer 'macro' wordt (zoals zij dat zien, tenminste). Rest de overheid. Maar ook deze is geheel afhankelijk geworden van een flinke geldstroom die door de bedrijvigheid opgebracht moet worden.

Alles zit aldus muurvast en iedereen heeft belang bij continu en maximaal rokende bedrijfsschoorstenen. Als het er af kan met filter, maar roken zullen ze. Bij de 'Koos Clinton show' in Hilversum (de door minister Andriessen georganiseerde tv-conferentie met Nederlandse ondernemers) was er dan ook eigenlijk sprake van een zaal vol gevangenen die confereerden over wat ruimere cellen en meer zakgeld.

Laten we niet langer om de hete brij heen manoeuvreren en ophouden met, zoals vele smaakmakers nog doen, duurzame ontwikkeling te vertalen in houdbare groei. Ook een ecologische modernisering van de economie, hoewel op zich nog een hele toer om te bereiken, zou onvoldoende zijn en zelfs een blokkade vormen voor de ontwikkeling van het besef dat we echt zullen moeten afslanken.

Zo'n krimp is minder dramatisch dan het lijkt. Onze huidige economische groei is, als we alle nu al bekende maar nog steeds extern gehouden kosten opvoeren, enorm negatief. Dus zal elke krimp een positief effect hebben. Maar dan moeten wel eerst alle gevangenen, alle ondernemers en werknemers die nu de groei-tredmolen in een razendsnelle beweging moeten houden op straffe van faillissement of ontslag, bevrijd zijn!

Om het milieu, oftewel het draagvlak van elke economie, te redden moet het roer drastisch om, via krimp naar versobering (niet te verwarren met versombering!). Om daarbij de werkloosheid te bestrijden zijn een geheel andere organisatie van de werkgelegenheid oftewel de loonvorming nodig en een verminderde druk op de produktie vanuit de investeringen.

Hoe vreemd is het eigenlijk dat we nu ach en wee roepen over afzetstagnaties en bedrijfsluitingen en

afslankingen, terwijl we ons tijdens de daaraan voorafgaande doorgroei, met zijn almaar uitdijende produktie en afzet, nooit hebben afgevraagd of dat wel zo normaal is. Genoemd laboristisch manifest, ondertekend door een 'comite ter verwijdering van de stumperds', gaat zo ver om voor te stellen het primaat van het kapitaal over de arbeid af te schaffen.

Hoe het ook zij, er moet veel veranderen in onze maatschappij en onze economie, en daarvoor moet er fris gedacht worden, onbevangen. Niet voor niets pleitte Henk Tieleman in deze krant voor een echt economiedebat (Letter & Geest, 16 april), in tegenstelling tot de oppervlakkige talkshows en interviews waarin luie media nog wel eens willen blijven steken.

De noodzakelijke omvorming van een roofbouw- naar een behoudseconomie zal er vanaf een historische afstand uitzien als een revolutie. Niet zoals de Franse, maar meer een langdurige zoals de agrarische of de industriële. Van dichterbij gezien, komt het wellicht neer op een verdere correctie van het kapitalisme. Dat was in de rijk geworden Europese landen immers al, onder druk van de sociale en liberale bewegingen van de vorige eeuw, bijgeschaafd tot een 'Rijnlands' model (in de termen van de Franse verzekeringstopman Michel Albert in diens boek 'Kapitalisme tegen kapitalisme'). Toch zal het hele proces, wil het slagen, een nog veel ingrijpender omwenteling in de menselijke geschiedenis zijn dan toen onze jagende en verzamelende voorouders gingen landbouwen. Onze Duitse buren spreken van 'umdenken und umtun'.

Wie zijn in staat het roer om te gooien? Niet de generaals en kolonels; die zijn hooguit geschikt om een putsch uit te voeren, een wisseling van de macht terwijl daaronder alles hetzelfde blijft. We moeten het ook niet van de soldaten hebben. Die zijn al blij als ze het eind van de maand halen of ze zitten verloren onder de verdovende middelen zoals de massamedia die dagelijks in bakken over hen heen storten. (Wie dacht er nog dat verdovende middelen bij ons niet gelegaliseerd zijn?)

Nee, revoluties worden voorbereid door jonge, lagere officieren. Met de steun van vele groepen van gemarginaliseerden en bekneld geraakten, waaronder vele (ex-)ondernemers, en van talloze mensen van goede wille. En met de steun van een enkele oudere groene of sociale hervormer.

Afkicken

Opstand moet er komen! Een verontwaardigde en heilzame opstand. Om te beginnen tegen de verdwazing. Afkicken moeten we van vooroordelen en leerstellingen die jaar in jaar uit via de leerboeken economie in de bevolking gespoten worden.

Onze behoeften zouden oneindig zijn, maar waar komen ze eigenlijk vandaan? Hoe meten we onze welvaart? Deugt daarvoor de maatstaf van de arbeidsproduktiviteit nog wel en moet die arbeid wel zo zwaar belast worden? Hoe juist zijn onze prijzen, voeren we wel genoeg kosten op?

Hoe compleet zijn de comparatieve kostenplaatjes waarop alle handel gebaseerd wordt? Is de Gatt echt de verbetering zoals alom wordt voorgesteld, of zal het neerkomen op protectionisme van kapitaal dat zich vrijgevochten, dwz. transnationaal, wil gedragen, ten koste van veel waardevolle normaalschaligheid? Fungeert die oververhitte concurrentie nog wel als heilzaam corrigerend?

Hoe gezond is de kloof die ontstaan is tussen het bedrijfseconomische en het algemene belang? Wat klopt ervan als de Amerikaanse econoom Galbraith uitroept: 'Private verrijking is publieke verarming'? Wordt de ondernemer niet zózeer door de investeringen en de oververhitte concurrentie opgejaagd, dat de slimme en handige overblijft en hij of zij die ouderwetse eer in werk en gedrag wil leggen, aan het verdwijnen is?

Laten we de mondiale herverdeling van de arbeid niet gedwee over ons heen komen, waardoor we nog meer met goederen over de wereldbol moeten gaan slepen? Zal het uitbesteden van het 'zweetwerk' en het concentreren op zulke activiteiten als hightech en de genen-manipulatie ons echt een heilstaat brengen?

En nog een tandje verder, nog systeem-vreemder: wat is de huidige markt eigenlijk waard als er alleen telt wat geldswaarde heeft en hij alleen werkt voor een koopkrachtige vraag? Waarom is het groot brengen van vliegtuigen arbeid en van mensen zorg? Is er onder de hang naar groei wellicht een dwang tot groei? En wat zijn de gevolgen voor onze hele cultuur als tengevolge van de zich mondialiserende arbeidsdeling de produktieverschraling zal toenemen? Zal de kennismaatschappij de sociale tweedeling niet enorm gaan versterken?

De vermaarde Britse econoom Keynes, aanvankelijk advocaat van de vrijhandel maar later daarover veel terughoudender, riep in 1932 uit: 'Als we eens wat minder naar de winst- en verliesberekeningen van onze boekhouders zouden kijken, zouden we een begin hebben gemaakt met onze beschaving te veranderen.' Vormen de huidige economische premissen en modellen de volgende muur die, omwille van onze bevrijding, geslecht dient te worden?

Afijn, dit soort vragen lijkt me momenteel relevant. De ziekteverschijnselen kennen we nu. Ze zijn verontrustend - sociaal en ecologisch. Terwijl we ons nog rijk rekenen, worden we straatarm. Nu nog een betere diagnose, dieper graven, ideologisch afkicken. En daarbij de oude garde, het gestaalde kader eens wat opzij zetten. We hoeven daarbij wellicht niet zover te gaan als in genoemd manifest, waarin wordt voorgesteld om de stumperende bovenbazen en hun bestuurlijke en wetenschappelijke 'lakeien' op Texel te laten landbouwen en golfen.

Maar wel is het zo dat we andere dokters nodig hebben. Dringend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden