Ziek van de natuur - dat kan!

Het herfstige zonlicht schijnt door de rode bessen van de kamperfoelie. Net kralen. Of snoepjes. Ze smaken branderig. Je zult niet gauw in de verleiding komen ze door te slikken. Dat is maar goed ook: kamperfoeliebessen zijn vergiftig. Het sap laat blaren achter op huid en slijmvliezen. Intens contact kan tot verbranding van de slijmvliezen leiden. Na inslikken kun je nierafwijkingen krijgen.

In de herfst barst het buiten van de verleidelijk ogende bessen. Als je een wandeling maakt in de duinen, kom je op veel plaatsen de vruchten tegen van kamperfoelie, heggerank, kardinaalsmuts en liguster. Er zit een hard wit zaad in elk van de vier oranje 'besjes', die bungelen uit de karmijnrode kardinaalsmutsjes. Roodborsten zijn de enige vogels die ik die zaden wel eens heb zien eten. Als mens kun je er maar beter afblijven. Acht tot tien uur na consumptie volgen maag-darmstoornissen, koorts en snelle pols. Twee zaden zijn al dodelijk voor een zevenjarig kind. De zwarte besjes van de liguster veroorzaken een ingewandsontsteking, gevolgd door collaps. Ook van de rode bessen van de heggerank krijg je maag-darmstoornissen, maar er kunnen ook krampen en verlammingen optreden en je kunt er door ademverlamming zelfs aan doodgaan.

Bitterzoet groeit in de duinen op vochtige plaatsen, maar minstens even talrijk op de oevers van plassen en rivieren. In Amsterdam groeit het op de basaltglooiingen van de Amsteloevers. De hele plant is vergiftig, de koraalrode, iets doorschijnende bessen het meest. Een paar bessen zijn al dodelijk. Als kind noemden we bitterzoet wild zoethout. Als je op de stengel kauwt, smaakt die eerst bitter en daarna zoet. Een gevaarlijke lekkernij, want je kunt er erge buikpijn van krijgen en een brandend gevoel in de hals, bij ernstige vergiftiging ook hoofdpijn, verlammingen en spierkrampen - allemaal niet erg leuk.

Nachtschaden

Bitterzoet behoort tot een enge plantenfamilie, de nachtschaden. Wellicht het meest berucht is de wolfskers, die alleen nog voorkomt in bosranden in Zuid-Limburg en Gelderland. De glanzend zwarte bes werd door Italiaanse dames als cosmeticum gebruikt. Ze druppelden het sap in hun ogen, waardoor de pupil onnatuurlijk verwijd werd. Zo dachten de schonen er verleidelijker uit te zien. Daarop slaat ook het tweede deel van de wetenschappelijke naam van de wolfskers, Atropa belladonna.

Vergiftigingsverschijnselen gaan veel verder dan pupilverwijding. Het hart gaat onrustbarend snel kloppen, slikken gaat moeilijk, de mond wordt droog, de huid kleurt sterk rood en de lijder voelt zich koortsig en erg onrustig. Drie bessen zijn dodelijk voor een kind.

Bilzekruid veroorzaakt eendere klachten als de wolfskers. Deze plant groeit op zeer voedselrijke bodem. Ik vond haar bijvoorbeeld op plekken in de duinen, waar zilvermeeuwen zich verzamelen en daar hun mest laten vallen. Het stond er ook vol brandnetels. Gelukkig heeft het bilzekruid geen verlokkelijke bes, maar een droge zaaddoos. De zaden daaruit zijn voor kinderen dodelijk.

Rabarberstelen

De zwarte nachtschade is een gewone plant op allerlei voedselrijke plekken, tot midden in de stad. Alles aan de plant is giftig, maar de zwarte besjes zijn dat wel weer in het bijzonder. Een paar besjes zouden al dodelijk zijn. Hoewel dezelfde vergiftigingsverschijnselen als van de andere nachtschaden worden beschreven, wordt het blad door allochtonen als groente gegeten. Het zal met name afhangen van de hoeveelheid die men consumeert. Per slot van rekening kauwden we vroeger ook op rabarberstelen, zonder te weten dat je daar een bloedige diarree of een nierbeschadiging van kon krijgen.

Veel mensen zegenen de doornappel. Van de giftige bladeren worden daturasigaretten gemaakt, die verlichting geven bij astma. Drie zaadjes uit de stekelige vrucht zijn dodelijk voor een kind en de vergiftigingsverschijnselen zijn als van de andere nachtschaden, inclusief de aardappel, waarvan alleen de knollen niet giftig zijn.

Zo iets zie je vaker. Ook de lampionplant in de tuin is een nachtschade, waarvan weliswaar geen dodelijke vergiftigingen bekend zijn, maar wel dezelfde verschijnselen als de andere nachtschaden veroorzaken. Toch bestaat er een naaste verwant, de goudbes uit Zuid-Amerika, die in cultuur is om zijn eetbare bessen.

Gifbeker

Het zijn vooral bessen, die tot vergiftiging kunnen lijden. Daarom zal ik het niet hebben over de hondspeterselie, de bosklaverzuring en de boterbloem. Of over de gevlekte scheerling, die het voornaamste bestanddeel was van de inhoud van de gifbeker, die Socrates doodde. Ongelukken met bessen van de gevlekte aronskelk liggen meer voor de hand. Een paar bessen al veroorzaken bloedingen en krampen en voor een kind dodelijke ingewandsstoornissen. De rode bes van het lelietje-van-dalen en de zwarte van het salomonszegel bevatten een hartgif, dat na stuiptrekkingen tot de dood kan leiden.

De aantrekkelijk uitziende bessen van de taxus of venijnboom, zo bekend uit tuinen en van kerkhoven, worden gretig door vogels gegeten. Toch verwekken zij bij mensen buikpijn en duizeligheid. Vergiftiging kan leiden tot coma en ten slotte de dood door ademverlamming. Ook kun je maar beter afblijven van de oranje lijsterbessen. De pitjes bevatten blauwzuur, dat bij vertering vrijkomt. Niet bij vogels, die zonder schade de bomen van hun lijsterbessen ontdoen.

En over blauwzuur gesproken, wat dat betreft zijn ook de pitten van abrikozen, kersen, perziken, appels, peren en pruimen giftig: ze veroorzaken een zuivere blauwzuurvergiftiging. Ook amandelen bevatten in lichte mate blauwzuur en die kun je dus maar beter niet te veel eten.

Met de kerst in het vooruitzicht is het ook oppassen voor de hulst: twintig tot dertig bessen zijn dodelijk voor een volwassene, minder veroorzaken al een ernstige diarree.

Blijf er af

Denk nu niet dat ik een hypochonder ben of paranoïde. Ik proef zelfs van notoir giftige paddestoelen om te weten welke soort het is, maar ik spuug het stukje daarna wel uit.

Veel planten bevatten gif als afweer tegen schadelijke vraat. Het gif kan als medicijn een zegen voor de mensheid zijn, maar zelf dokteren met giftige kruiden is levensgevaarlijk. En voor wie nu overal in de natuur gevaren ziet, heb ik maar een raad: kijk en fotografeer, maar eet niet uit de natuur!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden