Zie de Bijbel niet als een massieve zwerfkei

Nieuw kun je het probleem niet noemen, maar nu het debat over gevaarlijke teksten in heilige boeken weer opvlamt, lijkt de vraag per week aan actualiteit te winnen: hoe moeten we de Bijbel lezen? Moeten we onverkwikkelijke passages 'in hun historische context zien', en anderen juist niet? Maar wat is het gezag van de Bijbel (of de Koran), als je daar alleen maar uit opvist wat jou toevallig uitkomt?

Op zulke vragen geeft de hermeneutiek antwoord, of beter: ze adresseert ze. Maar wat is hermeneutiek? Rob van Houwelingen, hoogleraar Nieuwe Testament in Kampen noemt het de kunst van het vertolken. Vergelijk het maar met een musicus, legt hij uit in Onderweg: "Natuurlijk speelt de musicus 'gewoon' wat er aan noten staat, maar tegelijk geeft hij er zijn eigen vertolking aan."

Van Houwelingen bedoelt dat lezen ook interpreteren is, geen enkele lezer is objectief, je leest de Bijbel (of welke tekst dan ook) vanuit je eigen tijd en eigen vragen.

Dat betekent niet dat je zomaar álles in die tekst mag leggen, vindt Van Houwelingen. Vraag je steeds af wat God ons in deze tijd zou willen zeggen. Je hoeft niet alles letterlijk te nemen. De polygamie van de aartsvaders bijvoorbeeld, "was door God toegestaan op een bepaald moment in zijn verhaal, als iets dat ook weer voorbijgaat". Wát dan voorbijgaat en wat gezag houdt? Dat is aan ons eigen oordeelsvermogen.

Dat het lezen van de Bijbel ook minder hoofdbrekens kan kosten, bewijst Anne-Marie Wegh in Mantra, tijdschrift voor spiritualiteit en nieuwe wetenschap, dat deze winter helemaal gewijd is aan dromen.

Volgens Wegh hebben dromen en de Bijbel iets gemeen: ze zijn geschreven in dezelfde beeldtaal en die taal "verbeeldt innerlijke processen van de spirituele zoeker." Een voorbeeld: als Jezus op het water loopt, vertelt dit verhaal ons dat hij zijn emoties (water) volkomen meester was. Dat gold niet voor Petrus. Dat die discipel bijna verdronk in zijn poging het woeste water over te lopen, is niet zozeer een teken van ongeloof, het kolkende water verbeeldt Petrus' angsten. "Angst is een groot struikelblok op de spirituele weg."

Ook de wonderen die Jezus verrichtte 'mogen we vertalen naar het geestelijk niveau', omdat Jezus alles heelt of wegneemt wat tussen de spirituele zoeker en God staat. "Hij geneest ook ziektes als waterzucht (arrogantie) en melaatsheid (onreinheid), en hij drijft demonen (overtolllige egostukken) uit."

Alsof het nog niet moeilijk genoeg is om te weten wat de Bijbel ons te zeggen heeft, zorgt Met andere woorden, kwartaalblad voor bijbelvertalen, voor nog meer onzekerheid. Zeker: het onderzoek naar de oorsprong van bijbelteksten is een succes, stellen Matthijs de Jong en Mirjam van der Vorm-Croughs. Maar juist die explosief toegenomen kennis zorgt ervoor "dat de oorspronkelijke tekst ons steeds meer uit handen glipt".

Neem alleen al het Oude Testament. Daar is de Masoretische Tekst het uitgangspunt voor bijbelvertalingen, maar de halverwege de 20ste eeuw ontdekte Qumran-teksten verlenen de Masoretische tekst zo'n 'onvermoed historisch reliëf', dat geleerden zich afvragen "of er überhaupt sprake kan zijn van dé brontekst van het Hebreeuwse Oude Testament".

Hoe meer we weten, des te diffuser wordt de bron van de Bijbel. En met het Nieuwe Testament is het al niet beter gesteld: er bestaan talloze variaties. Dat het grote publiek zo weinig bekend is met de uitkomsten van het bijbelonderzoek, lijkt de auteurs te ergeren. Jaarlijks, schrijven ze, krijgt het Nederlands Bijbelgenootschap tientallen e-mails van 'geschokte bijbellezers' die merken dat er uit een nieuwe vertaling een zin is 'weggelaten'. Alsof er één enkele brontekst bestaat. Maar dat is dus een hardnekkig misverstand. Bijbelteksten rollen niet als een massieve zwerfkei door de geschiedenis. Ze veranderen steeds van vorm, verweven als ze zijn met 'interpretatie, traditie en gebruiksfuncties'.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden