Zenica's moslims: Waarom schildert de wereld ons zo in extremen?

ZENICA - God en Amerika hebben ons geholpen, maar had Clinton niet een beetje kunnen opschieten? Het is de reactie van veel moslims op het vredesakkoord van Dayton.

De moslims in het industriestadje Zenica in hartje Bosnië hebben meer dan twijfels over het akkoord dat volgende week moet worden getekend. Maar de meesten willen er vooral in blijven geloven, want dat is hun enige hoop. Steeds opnieuw volgt echter de vraag: Waarom? Waarom moest dit gebeuren, waarom heeft Europa niets gedaan, waarom is Amerika niet eerder gekomen? Dan was al dat bloedvergieten niet nodig geweest.

Zenica telt honderdduizend inwoners en ligt aan de rivier Bosnia. Het leefde van de kolen en staal, totdat de oorlog in het voorjaar van 1993 begon. Sinds de Servische vliegtuigen de mijnen en staalfabrieken plat bombardeerden, is het grootste deel van de bevolking werkloos.

De stad, opgetrokken uit grauwe flats, is redelijk intact gebleven doordat het front altijd op enige afstand lag. Ook bleven de moslims er samenleven met de Kroatische en Servische minderheden, waardoor de stad etnische zuivering en massale verwoesting van huizen bespaard is gebleven. Zenica telt wel veel oorlogsinvaliden en vluchtelingen uit de streek.

Ironisch genoeg geniet de bevolking nu voor het eerst van schone lucht. Sinds 1993 blijft de sneeuw wit, doordat de verouderde fabrieken geen roet meer over de omgeving uitstorten. Een enkele inwoner vangt weer vis uit de rivier, die voor de oorlog als stankriool te boek stond.

Nu in het prachtige heuvelland de wapens zwijgen, herneemt het leven langzaam aan zijn gewone gang. Er gaan meer mensen op pad en het verkeer wordt drukker. De bussen rijden weer van dorp naar dorp en zitten overvol. Bij wegblokkades wordt ontspannen toegekeken wie er zoal passeert. Waar tot zeer onlangs kortaf klierig werd gedaan over ontbrekende stempels, volstaat nu vriendelijk zwaaien.

Alleen Servisch territorium blijft nog taboe voor vrijwel iedereen die uit Bosnië-Hercegovina komt. Om het verkeer binnen de grenzen van Bosnië mogelijk te maken, worden in aller ijl noodwegen aangelegd, waarmee een gang langs Servische grensposten wordt voorkomen. Wegen die een nieuwe infra-structuur creëren en zo een scheiding tussen Servisch en Bosnisch gebied steeds definitiever maken.

In Zenica heeft de politie sinds een week de straat weer in handen. Er is korte metten gemaakt met de Moedjahedien, die van overal ter wereld de moslims in deze regio te hulp waren gekomen. Aan het front werden ze voor lief genomen, maar de laatste tijd werden hun optredens steeds brutaler. Ze namen de stad vrijwel over, controleerden werkblokkades en intimideerden cafés waar alcohol werd geschonken. De Bosnische regering heeft te kennen gegeven daar geen behoefte aan te hebben en heeft de hulpjes van ver weer naar hun barakken verwezen.

Tijdens de oorlog hebben de Moedjahedien zonder succes gepoogd de moslims in Bosnië, die zich het liefst zo Europees mogelijk gedragen, te bekeren. Toen een kilo bloem veertig gulden moest kosten, deelden Moedjahedien voedselpakketten uit aan de ware gelovigen. In die periode verschenen er ineens meer gesluierde vrouwen op straat. Het bleek tijdelijk. “Wij leven als christenen in Europa. We gaan maar af en toe naar de moskee. We houden van het goede leven, van eten en drinken en mooie kleren. Waarom schildert de wereld ons zo in extremen? Als Clinton naar de kerk gaat, is dat normaal, als onze president Izetbegovic naar de moskee gaat, is hij een fundamentalist.”

Aan het woord is Muamer Armanovic (34), die een kogel in zijn borst kreeg, twee centimeter van zijn hart. Sindsdien functioneert zijn rechterarm niet meer. Hij hoopt naar Zwitserland te kunnen voor een operatie, maar daarvoor ontbreekt het geld. Naast hem zit Ibrahim Velic (39) in spijkerpak. Vijf kogels maakten tien gaten in zijn been, waarmee hij altijd wel zal blijven slepen. Het kan erger: de hotels en opvanghuizen zitten vol met rolstoelers die ledematen moeten missen. De meesten drinken, de hele dag lang.

Muamer en Ibrahim zitten in een koffiehuis waar veel oorlogsinvaliden komen. Ze drinken niet, maar pogen luidruchtig elkaar in argumenten te overtreffen. Ibrahim: “Dayton is het beste wat er voor ons uit kon rollen. Meer zat er niet in. Het is in ieder geval goed omdat het ons tijd geeft. Tijd om ons te bewapenen, niet om wraak te nemen, maar om voorbereid te zijn.” Muamer: “Daarin is het de vorige keer misgegaan. We waren niet voorbereid. We houden te veel van het goede leven en daarom heeft de oorlog ons zo overvallen.” - Vervolg op pagina 5

'Hongerlijders sluiten makkelijk vrede' Mensen die het hardst moordden dreigen meeste hulp te krijgen VERVOLG VAN PAGINA 1

Ze zeggen dat ze als goed moslim vergevingsgezind zijn en graag naar de normale situatie terugkeren, maar “als de vrede niet komt, dan volgt er een fundamentalistische oorlog”, dreigt Muamer. Liever ziet hij echter dat zijn rijke land, waar hij trots op is, weer wordt opgebouwd. Vol grootspraak voorspelt hij dat de Serviërs wel naar Bosnië zullen moeten terugkeren om werk te zoeken. Ze zijn eigenlijk heel braaf voor oorlogsinvaliden, die gedwongen zijn een ongunstige vrede te tekenen.

Dat geldt echter niet voor Ejub Likic (37). Hij is woedend en wil eigenlijk niet met ons praten. Likic werkt in het stadhuis in het stadje Vares, even buiten Zenica. In Vares woonden 15 000 mensen, de helft Kroaten, de helft moslims. Aanvankelijk grepen Kroaten de macht en werden de moslims geïnterneerd en bij tientallen afgeslacht. De Kroaten zijn nu door het Bosnische leger verdreven. De Kroaten vermoordden de vrouw en het twee maanden oude dochtertje van Ejub en staken zijn huis in brand.

Hij ziet er bleek en vermoeid uit en stikt van de opgekropte woede. Geregeld wil hij het gesprek staken: “Haat? Het sleutelwoord is agressie! Er is voornamelijk door katholieken veel agressie gepleegd tegen moslims en het is een wonder dat ze het hebben overleefd, maar de werkelijkheid is dát ze het hebben overleefd. Er komt niets terecht van die vrede. We hebben geen kans. We zijn ingesloten door vijanden, die alles gestolen hebben wat ze nodig dachten te hebben. Hoe moeten wij vanaf nul een economie opbouwen? Dat is voor de Serviërs en Kroaten niet het geval. Het enige positieve is dat het doden is gestopt.”

Illusionisten

Hij is duidelijk niet gecharmeerd van gematigder moslims. “Dat zijn illusionisten. Ze houden zich vast aan hun optimisme, omdat ze zoveel geleden hebben. Ze bekijken het probleem via hun maag. Mensen met honger sluiten makkelijk vrede.”

Wie zeker blijft hopen is Lowcar Azemiwa (39). De inmiddels grijze vrouw zit al drie jaar met een dochter van twaalf in een opvangkamp bij Zenica. Voor de ingang van het witte kamp, waar zo'n tweehonderd vluchtelingen wonen heeft de hulpverlening een berg kolen gestort. Met zakken graven de vluchtelingen een pad. Een kind rent over de kolenhopen met een zelfgemaakte witte vlag: het stelt de vlag van Bosnië-Hercegovina voor.

Lowcar komt uit Jajce in Hercegovina waar de Kroaten het voor het zeggen hebben. Ze heeft al haar hoop gevestigd op het zinnetje waarin staat dat iedereen naar zijn huis mag terugkeren. Ze hoopt vurig dat dat snel werkelijkheid wordt. Er zijn al heren van de gemeente Jajce geweest die vroegen of ze terug wilde keren en zo ja met hoeveel personen. Ze mag alleen terugkeren als haar huis nog heel is en dat van Lowcar staat er nog.

'Dayton' maakt kans van slagen als de Kroaten bereid blijken deze moslimvrouw te laten terugkeren, maar dat lijken ze geenszins van plan. Steeds vaker komen er berichten van Kroaten die alsnog moslims wegpesten. Lowcar kan moeilijk boos worden of wraaklustig zijn. Ze is alleen bang dat de stress en de trauma's haar gezondheid zullen slopen. Nu al kan haar dochtertje niet alleen zijn, de verschrikkingen waarvoor ze gevlucht zijn blijven haar achtervolgen. Als Lowcar vijf minuten naar de centrale keuken moet is het al mis.

Directeur Richard Jacquot van het International Refugee Committee (IRC) dat in de regio actief is beklaagt zich over de donoren van zijn stichting die geen geld willen steken in zo iets als traumabestrijding. “Het kost bijna niks, maar ze willen er niet aan, omdat het resultaat niet te meten is. Voor anderhalf miljoen gulden kan je in vrijwel alle dorpen activiteiten opzetten. Een breicursus is al goed, als de mensen maar tot praten komen. In Rwanda vinden we het heel normaal dat kinderen worden opgevangen, terwijl de mensen hier ook afschuwelijke dingen hebben meegemaakt. Sommige mensen kunnen helemaal niet meer praten.”

De donoren uit Amerika en Europa willen concrete resultaten zien. Herstel van huizen en het liefst in de gebieden waar de verschrikkingen het ergst zijn geweest. Jacquot: “Alle hulp moet gericht worden op plaatsen waar federatievorming moet geschieden, dat zijn de gebieden waar de drie groepen niet konden samenleven en waar massaal gemoord is. Daar moet opnieuw samenwerking tot stand worden gebracht. Ik vind het niet fair dat mensen die het hardst deelnamen aan de slachtingen, nu het meeste geld krijgen. Dat is niet eerlijk tegenover gebieden waar mensen niet massaal gingen moorden, zoals in Tuzla of in Zenica. Daar zijn net zo goed slachtoffers.”

Het komt er op neer dat de internationale hulpverlening bij de wederopbouw geen voorrang geeft aan steden als Zenica. De oude fabrieken zijn niets meer waard en voor nieuwe investeringen is geen geld. De bevolking daar zal, naar het zich laat aanzien, nog lang kunnen genieten van schone lucht. Werkloos, zoals Mustafa (52) en Enisa (49) Serdarevic. Hij was wetenschapper aan een metalurgisch intituut, zij ingenieur bij de staalfabriek. Twee goed betaalde banen. De auto en het tweede huis zijn verkocht om te overleven. De spaarcenten, bedoeld om de kinderen te laten studeren, stonden op de bank in het nu vijandige Belgrado.

Alles kwijt en geen toekomst. Dochter Delna (20) onderhoudt nu het gezin van duizend D-Mark die ze als lokaal medewerkster van het IRC verdient. Vader Mustafa: “De Serviërs stonden altijd boven ons, ze regelden alles. Wij vonden dat normaal. Totdat de oorlog uitbrak. Toen begrepen we het pas.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden