Zelfstandige Zonder Perspectief

Het Centraal Planbureau komt vandaag met sombere cijfers over de economie. Kleine bedrijven krijgen het nog zwaarder als de zelfstandigenaftrek verdwijnt. De verwachting is dat zzp'ers massaal bij de sociale dienst zullen aankloppen.

Boekhouder, consultant, timmerman of fotograaf. Inmiddels werken bijna 800.000 mensen 'voor zichzelf'. Zij zijn zzp'er, zelfstandige zonder personeel, met een bureau, computer en telefoon op zolder of met bijvoorbeeld een kantoor of werkplaats in een bedrijfsverzamelgebouw.

De vrijheid van het ondernemerschap was voor de meesten aanleiding om een eigen bedrijf te beginnen. Sommigen liepen langs het startersloket van een Kamer van koophandel, anderen waren voordien werknemer en kregen hulp van hun baas om op eigen benen te staan. Opmerkelijk is dat er in 1996 nog maar 400.000 zzp'ers waren en dat dit aantal in vijftien jaar is verdubbeld. In de jaren negentig lagen de opdrachten voor het oprapen en was de economische groei een belangrijke stimulans om aan de slag te gaan. De laatste vijf jaar zet groeiende werkloosheid vaker aan tot het oprichten van een eigen bedrijf: als er geen baan te vinden is, dan maar zelf werk creëren.

Het kabinet meent dat het te aantrekkelijk is geworden om een bedrijf te beginnen. Het verschil tussen wat een zzp'er betaalt aan belasting en wat een werknemer in loondienst bijdraagt, is te groot, zo staat in het regeerakkoord. Het kabinet-Rutte wil daarom de belastingvoordelen voor zzp'ers versoberen. De vraag is of de 800.000 ondernemers deze klap overleven. Van werkgeversorganisatie VNO-NCW tot aan de vakbonden, er is breed verzet tegen afschaffing van de zelfstandigenaftrek.

Een zzp'er mag dit jaar als hij minimaal 1225 uur werkt in het eigen bedrijf 7280 euro aftrekken van het bedrag waarover belasting betaald moet worden. Dit heet in belastingtermen de zelfstandigenaftrek. Afschaffing van deze regeling kost de kleine ondernemer naar verwachting 200 tot 300 euro per maand.

VVD en PvdA vinden de afschaffing gerechtvaardigd, want een werknemer die 20.000 euro verdient, zou enkele duizenden euro's meer belasting betalen dan een kleine ondernemer. Het aantal zzp'ers is met name gegroeid in de categorie waar ondernemers weinig in hoeven te investeren. Het zouden verkapte werknemers zijn, maar dan op freelance-basis. De zelfstandigenaftrek is op die manier meer een soort inkomensondersteuning in plaats van een stimulans voor ondernemerschap, groei en vernieuwing, waar de hele samenleving iets aan heeft, oordeelde het Centraal Planbureau. Een bezuiniging op de aftrekmogelijkheden met ingang van 2015 zou 500 miljoen euro kunnen opleveren.

Inkomensdaling
De onrust bij kleine bedrijven nam toe toen de commissie-Van Dijkhuizen in juni het voornemen van het kabinet ondersteunde met het advies de zelfstandigenaftrek aan te pakken. 'Deze geeft een prikkel om ondernemer te worden, maar geen prikkel om door te groeien.' De commissie adviseert het kabinet over een nieuw belastingstelsel.

FNV Zelfstandigen ondervroeg 1400 kleine bedrijven over hun perspectief als de zelfstandigenaftrek verdwijnt. Meer dan de helft verwacht de inkomensdaling die daardoor ontstaat niet te kunnen compenseren. Uitgaven voor het pensioen, die bij zzp'ers toch al achterblijven, gaan er onder lijden. Een deel meent dat de kosten door deze ingreep de baten zullen overstijgen en dat de rekeningen niet meer betaald kunnen worden. Dat leidt ertoe dat 9 procent aangeeft te overwegen met de onderneming te stoppen.

Nieuwe werklozen
Een simpel rekensommetje leert dat het kabinet niets bezuinigt als een deel van de huidige zzp'ers de deuren sluit. Als de helft van de ondernemers die nu aangeven ermee te stoppen toch blijft doorploeteren en de andere helft de pijp aan Maarten geeft, komen er duizenden nieuwe werklozen bij. Sommige ondernemers komen niet in aanmerking voor een bijstandsuitkering, omdat hun partner een inkomen heeft of doordat zij vermogen bezitten, meestal in de vorm van de overwaarde van een eigen huis. Stel dat niet 9 procent van de zzp'ers stopt, zoals de FNV verwacht, maar iets minder dan de helft daarvan. Dan kost dat 32.000 keer een bijstandsuitkering en zijn de sociale diensten in totaal 509 miljoen euro kwijt. Daarmee verdampt het bedrag van 500 miljoen dat de overheid wil besparen.

De belangenorganisatie van zelfstandigen keert zich tegen de ingreep: 'De overheid moet zich goed realiseren wat de consequenties voor zelfstandig ondernemers zijn'. Volgens FNV Zelfstandigen is de vergelijking tussen de belastingdruk voor zzp'ers en werkenden appels met peren vergelijken. 'Zelfstandigen zijn ondernemers, met bijbehorend risico en met eigen verantwoordelijkheid voor voorzieningen als pensioen en arbeidsongeschiktheid.' Josien van Breda-Hoekstra van deze organisatie voegt daar aan toe: "Waarom hebben mensen een eigen bedrijf? Dat hebben ze niet omdat deze fiscale regeling bestaat. Ze doen dat vanwege de vrijheid die zij ervaren en de flexibiliteit die zij hebben als eigen baas. De laatste jaren staan de tarieven sterk onder druk. Bedrijven gebruiken de zzp'ers om pieken en dalen in het werk op te vangen en zzp'ers merken nu dat er minder opdrachten komen. Wij zien dat de rek er uit is bij deze bedrijven en als de afschaffing van de zelfstandigenaftrek doorgaat, is er door de zwakke economie geen alternatief om op terug te vallen."

Van Breda is geschrokken van het aantal ondernemers dat zegt te stoppen als de zelfstandigenaftrek verdwijnt. "Meer dan ik had verwacht", zegt zij. De Stichting ZZP Nederland is ervan overtuigd dat 'duizenden ondernemers' de deuren sluiten en bij de gemeente aankloppen als zij de zelfstandigenaftrek verliezen. "Harde cijfers zijn er niet. Ik kan op basis van de contacten die wij hebben een schatting maken", zegt Johan Marrink, directeur van deze organisatie.

"Er zijn zzp'ers die een heel leuk inkomen verdienen. Een ton bijvoorbeeld. Die hebben geen last van de afschaffing van de zelfstandigenaftrek", aldus Marrink. "Maar er zijn ook heel veel ondernemers met een klein inkomen, van wie een deel vanuit een uitkering is begonnen. Hun is voorgespiegeld dat zij door het opzetten van een eigen bedrijf uit de uitkering zouden komen, geholpen door de zelfstandigenaftrek. Deze mensen kunnen zichzelf bedruipen en veroveren een plek op de arbeidsmarkt, maar raken die kwijt. Voor mensen die nu 1500 euro per maand bij elkaar verdienen en door de afschaffing van de zelfstandigenaftrek ongeveer 300 euro kwijtraken, komt de bijstandsnorm in zicht."

ZZP Nederland vindt het vergelijken van de fiscale behandeling tussen werknemer en zzp'er "onduidelijk" want "een ondernemer is bewust geen werknemer". Een zzp'er sluit zelf een verzekering af voor arbeidsongeschiktheid, regelt zijn eigen pensioen, krijgt geen salaris doorbetaald tijdens de vakantie of bij ziekte en heeft geen werkloosheidsuitkering als de inkomstenbron opdroogt, betoogt de stichting. "Daar klaagt niemand over, maar vergelijk dan ook niet de belastingaftrek van een werknemer met een zzp'er. We mogen deze groep niet bestempelen als belastingprofiteurs." De overheid zou wel schijnconstructies moeten aanpakken: bedrijven die hun personeel ontslaan en ze vervolgens als zzp'er weer aan het werk zetten. Dat gebeurt in de bouw, maar ook bij de overheid. In de zorg bijvoorbeeld wordt personeel als zzp'er ingehuurd omdat de werkgever het in dienst nemen te duur en riskant vindt.

Bewust gekozen
Tegelijkertijd is Johan Marrink niet tegen verandering. Om in aanmerking te komen voor zelfstandigenaftrek, moet een zzp'er minimaal 1225 uur in het eigen bedrijf werken: in de praktijk zeker drie dagen per week. Dat leidt volgens de organisatie tot veel discussie met de belastingdienst. Laat het urencriterium vallen, zegt ZZP Nederland, en de organisatie bepleit een hoger percentage belastingaftrek bij een hogere winst. Dat stimuleert kleine zelfstandigen om te groeien en winst te maken in plaats van een gelijke belastingaftrek voor iedereen.

In tegenstelling tot Van Breda en Marrink, verwacht de Tilburgse hoogleraar Ruud Muffels niet dat veel zzp'ers hun bedrijf beëindigen. "Als het echte ondernemers zijn, gaan zij door. Om met minder belastingaftrek hetzelfde te verdienen, gaan zij meer uren maken, meer opdrachten aannemen, harder werken of anders werken."

Hij verwacht dat maar een klein deel het bijltje erbij neergooit. "Een zzp'er is niet te vergelijken met een gewone werknemer. De meeste zzp'ers hebben bewust gekozen voor het ondernemerschap. Die zetten door. Eigenlijk is er niet heel veel bekend over hoeveel zzp'ers er jaarlijks mee stoppen en wat hun motieven zijn. Het zou zinnig zijn om daar meer informatie over te hebben."

Veel zzp'ers groeien nauwelijks en willen dat ook niet, zo geeft Muffels aan. Maar hij meent dat deze bedrijven wel degelijk een belangrijke rol vervullen in de economie, omdat zij hun eigen werkgelegenheid creëren, efficiënt werken en creatief nieuwe markten aanboren. "De fiscale mogelijkheden die de overheid deze ondernemers biedt, zijn een steuntje in de rug. Het is frappant dat zelfs de partij van het vrije ondernemerschap, de VVD, de afschaffing van de zelfstandigenaftrek voor zzp'ers steunt. Als je ondernemerschap wilt stimuleren is dit geen goede maatregel."

Oude en nieuwe zelfstandigen
Zelfstandigen zonder personeel zijn volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek ondernemers die werk verrichten voor eigen rekening en risico in een zelfstandig uitgeoefend beroep en die dat doen zonder mensen in dienst. Dat waren er vorig jaar 760.000. Onder hen zijn zzp'ers dieop 'een klassieke manier' hun arbeid inbrengen, maar in deze groep bevindt zich ook een groot aantal ondernemers die heeft geïnvesteerd in een winkel of in machines. Voorbeelden zijn groenteboeren, loonwerkers in de landbouw of caféhouders.

Een andere groep zelfstandigen is de laatste vijftien jaar sterk gegroeid: zij brengen vrijwel alleen arbeid in. Het werk zou ook gedaan kunnen worden in loondienst, maar deze zzp'ers werken voor meer opdrachtgevers en hebben een andere gezagsverhouding tot de opdrachtgever. In een studie van onder meer het CBS worden deze ondernemers 'nieuwe' zelfstandigen genoemd. Zo'n 590.000 van de 760.000 (in 2012) zzp'ers behoren tot deze groep. Voorbeelden zijn metselaars, stukadoors, kraamhulpen,interimmanagers, ICT-specialisten en communicatiedeskundigen.

Geen vetpot
Het Centraal Bureau voor de Statistiek en Panteia (Economisch instituut midden- en kleinbedrijf) concludeerden in december dat het inkomen van de gemiddelde zzp'er de afgelopen jaren is gedaald. Tot 2007 steeg het inkomen tot 25.600 euro, in 2010 was het nog 23.500 euro. Werknemers verdienen 40 procent meer. Circa 14 procent van de kleine zelfstandigen loopt het risico in armoede te vervallen. Het rapport rekent met cijfers van de belastingdienst uit het jaar 2007: de helft van de ondernemers haalt een winst tussen 10.000 en 20.000 euro. Dat is geen vetpot. "Een winst vergelijkbaar met een minimuminkomen, is ongeveer 20.000 euro per jaar", schrijven de onderzoekers.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden