'Zelfspot is de kern van joodse humor'

Tekenaar Ben Gershon maakt strips van herkenbare situaties en absurditeiten uit het joodse leven. 'Humor zit joden in het DNA.'

LISETTE VAN DE BURGWAL

Grote neuzen, altijd op geld uit zijn en vooral uitputtend veel regels met soms absurde situaties als gevolg. Een manier om deze joodse stereotypen te relativeren is ze zo sterk te overdrijven dat niemand ze meer serieus kan nemen. Met deze instelling tekent Ben Gershon strips die, geprint op piepschuim, tot eind oktober in het Etty Hillesum Centrum in Deventer te zien zijn.

De Joods-Nederlandse Gershon (1985) heeft twee muren van het centrum mogen volhangen met strips van absurde situaties uit het joodse leven. De tentoonstelling is vernoemd naar zijn stripreeks 'IdiJood!', een zelfbedachte woordgrap waarmee hij zijn carrière als striptekenaar begon. Het is een poging om stereotypen te relativeren. "Je moet niet krampachtig met stereotypen omgaan. Als je dit soort poppetjes tekent over joodse gebruiken, dan haal je daarmee het taboe weg. Ik denk dat heel veel discriminatie voortkomt uit onwetendheid. Zo'n expositie nodigt uit om vragen te stellen op een toegankelijke manier", zegt Gershon.

Het Etty Hillesum Centrum bevindt zich in een monumentaal pand in hartje Deventer. Het is opgericht ter nagedachtenis van de joodse Etty Hillesum, die in Auschwitz omkwam en bekend werd door haar brieven en dagboeken. Tegenwoordig worden er scholieren ontvangen en activiteiten georganiseerd over discriminatie en de geschiedenis van het jodendom.

Gershons stripfiguren hebben alle kenmerken van een stereotypische jood. "De joodse vrouwen in mijn strips heb ik afgebeeld zoals je wel eens in Amerikaanse films ziet. Van die forse vrouwen met bloemetjesjurken." Ook hebben zijn karakters grote neuzen, vaak keppeltjes op en soms zelfs een gebedskleed om, wat eigenlijk heel ongebruikelijk is. Volgens Gershon is zelfspot de kern van joodse humor. Zijn joodse achtergrond maakt het voor hem gemakkelijker om strips te publiceren zonder voor antisemiet uitgemaakt te worden. Zelf zegt hij daarover dat hij zowel de positieve als negatieve kanten van het jodendom belicht. "Als een outsider een grap over joden maakt, ligt de nadruk juist alleen op de negatieve stereotypen. Dan begeven ze zich, vaak onbedoeld, op de antisemitische grens."

De jonge striptekenaar maakt graag strips van humoristische situaties waartoe joodse regels volgens hem kunnen leiden. "Eten is heel belangrijk in de joodse cultuur. Toch is de belangrijkste feestdag van het jaar, Jom Kippoer, een vastendag." In een strip zit een niet-joods gezin aan tafel en klaagt het zoontje dat hij het eten niet lust. Hierop zegt zijn moeder: "Geen gezeur! Denk eens aan al die joodse kindertjes die op Jom Kippoer niks mogen eten!"

Met zijn strips probeert Gershon joden echter niet in kwaad daglicht te stellen. "Provoceren moet niet het doel zijn, zoals bijvoorbeeld in de Mohammed-cartoons. Die waren vooral ook niet grappig. Ik kies er liever voor om iets een verrassende draai te geven of zaken in een andere context te plaatsen. Dan blijft de strip vanzelf gezellig, maar kun je grenzen opzoeken."

Al zijn stereotypen vaak herkenbaar voor de joodse gemeenschap, de strips geven geen antwoord op de vraag waar ze vandaan komen. Zo zet Gershon karakters in zijn strips soms neer als joden die altijd bezig zijn met geld verdienen. Een vaak gehoorde verklaring luidt dat dit ontstaan is doordat joden van oudsher veel in de financiële werksfeer werkzaam waren. Nadat de joden zich verspreid hadden in de diaspora, zouden ze door discriminatie niet al het werk hebben mogen doen. Omdat in de Middeleeuwen de opvatting heerste dat een goed christen geen winst mocht maken, bleven banen in de handel over voor de joden. Hierdoor kregen zij de naam altijd met geld bezig te zijn.

De niet-religieuze Gershon vindt dat joodse gebruiken soms met een korreltje zout genomen moeten worden. "Volgens mij is dat de veerkracht van het jodendom, dat er ook om gelachen kan worden."

Ondanks deze zelfspot erkent Gershon de slachtofferrol die joden volgens hem geneigd zijn op zich te nemen. "De antisemitismekaart wordt snel getrokken. Joden zijn apart in de geschiedenis geplaatst, met veel ellende en vervolging. In Amsterdam leven de joden ook een beetje afgezonderd, ze gaan naar joodse scholen en hebben joodse vrienden. Ik denk niet dat joden een aparte enclave moeten vormen, maar als dat zo is, moet dat benoemd worden."

Geen elektriciteit
Gershon krijgt nog wel eens kritiek van redacties van joodse tijdschriften waar hij zijn strips wil publiceren. Het kost de redactrice van het Duits-joodse tijdschrift Jüdische Allgemeine soms moeite om de strips door de hoofdredactie te krijgen, die bepaalde strips écht niet vindt kunnen. Toch krijgt Gershon juist vanuit orthodoxe kringen positieve reacties. Bovendien blijkt zijn website op zaterdag, wanneer orthodoxe joden officieel geen elektriciteit mogen gebruiken, het best bezocht te worden.

Eerder is Gershon gevraagd om strips te maken voor een nieuw op te richten islamitisch tijdschrift. Nadat hij islamitische strips had ingezonden, heeft hij er niets meer van gehoord. "Bij de islam denk ik dat er weinig humor in zit. Dit zag je bijvoorbeeld met die cartoonrellen rondom Mohammed. Als het je geloof is, moet je het ook kunnen verbeelden. Ik heb ook strips gemaakt waarin Mozes werd neergezet alsof bij hem het leiderschap ontbreekt. Ik vind dat dat gewoon moet kunnen."

Voorlopig blijft Gershon zoeken naar manieren om joodse stereotypen om te zetten in strips. "Ik ben blij dat joden humor in hun DNA hebben; dat geeft mij veel ruimte."

'In Hokjes Gestopt? IdiJood!', t/m 31 oktober in het Etty Hillesum Centrum in Deventer. Geopend: woensdag-, zaterdag- en zondagmiddag.

Wie is Ben Gershon?

De 28-jarige Ben Gershon tekent naast zijn studie Bestuurskunde en Fiscaal Recht strips van herkenbare situaties en absurditeiten uit het joodse leven en publiceert deze in joodse media in Europa en Amerika. Ook zijn Gershons strips tentoongesteld in verschillende joodse musea, waaronder het Joods Historisch Museum in Amsterdam en het Jüdisches Museum in Wenen. Volgens hem toont deze bereidheid van joodse media en musea om zijn werk te tonen hoe belangrijk humor en zelfspot zijn in het jodendom.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden