TAAL

Zelfs slapen 'doe' je, hoewel je daarbij weinig uitvoert

Beeld anp

De meeste werkwoorden vormen op de een of andere manier een nadere specificatie van het begrip 'doen.'

 Iets schrijven doe je, iets lezen doe je, zelfs slapen doe je, hoewel je daarbij weinig uitvoert. Het kan nog sterker, want ook onweren en regenen doet het regelmatig, dus zelfs die onpersoonlijke werkwoorden betekenen in de verte nog 'doen.'

Meestal is het onderwerp van zo'n werkwoord dan ook een 'doener.' Maar daar zijn wel verschillende gradaties in. Het ene uiterste op de schaal is het bewuste, en met voorbedachten rade uitvoeren van een handeling. In 'ik schrijf een tekst' voer ik bij volle verstand een actie uit die ook nog eens een duidelijk resultaat heeft.

Bij 'ik lees een tekst' doe ik ook wel iets, maar je zou kunnen zeggen dat ik het lezen een beetje onderga. Lezen is niet alleen doen, maar ook een soort ervaring.

Ontvanger

Het kan nog minder actief: bij 'ik val' doe ik nog wel iets, maar het bewuste is er wel een beetje vanaf. Het vallen overkomt mij. Dat heb je ook bij 'ik krijg een boek.' Nu ben ik meer een ontvanger dan een doener.

Je hebt zelfs onderwerpen die heel weinig doenerigs meer hebben, zoals in 'iets stoort mij,' waarin dat iets alleen maar de oorzaak van mijn ergernis is.

De betekenisschaal van 'doen' loopt dus van doelbewust uitvoeren tot alleen maar de oorzaak van iets zijn. Bij voorwerpen zagen we laatst iets soortgelijks bij 'een brand aansteken'. Het prototypische lijdend voorwerp is iets wat de actie ondergaat (dat kan dus ook een ontvanger of een ervaarder zijn), en in zijn meest afgezwakte vorm is het alleen maar een resultaat.

Grammaticale geschillen, etymologische enigma's en andere taaltwijfels, voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een prangende taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl.

Lees hier meer afleveringen van de taalrubriek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden