Zelfs onder het eten filosoferen ze

Les bij de internationale school wijsbegeerte (Koen Verheijden)

Overal in Nederland komen ze samen: de mensen die deze vakantie niet naar de zon gaan, maar kiezen voor geestelijke ontwikkeling. Elke week zoekt Trouw ze op. Vandaag (slot): filosoferen met Mill.

Het verzameld werk van Plato en een traktaat van Leszek Kolakowski staan zij aan zij op een van de goed gesorteerde boekenplanken achter een zwarte vleugel. Mochten de gasten het denkwerk in de zalen of hun medegasten moe zijn, dan kunnen ze zich voor het muziekinstrument neervlijen op banken die ieder met een eigen salontafel verschillende zithoeken vormen. Maar ze kunnen ook kiezen voor een wandeling in het omringende bos.

De zes deelnemers aan de cursus ’Vrijheid en disciplinering’ lijken nergens last van te hebben. Vol overgave storten vier mannen en twee vrouwen tussen vijftig en tachtig jaar oud zich op de vele dimensies van On Liberty, het magnus opus van denker John Stuart Mill. En het is niet de eerste keer dat ze zich vermaken met filosofische bespiegelingen aan de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) in Leusden. Een enkeling volgde hier zeker vijftien keer een meerdaagse filosofiecursus.

Docent en historicus Cor Hermans schreef een boek over filosoof John Stuart Mill (1806-1873) en nuanceert het heersende beeld van deze Brit. Mill wás liberaal en utilitarist, maar minder uitgesproken dan men wel eens denkt. Hij was een liefhebber van poëzie, vond kunst waarheid bevatten en had een organisch mensbeeld. Nadat de mens als tabula rasa, een onbeschreven blad, geboren is, ontplooit hij zich op zijn eigen manier. Levenskunst is jezelf naar je optimum ontwikkelen. Een goede maatschappij faciliteert en stimuleert dit.

Mill keek met belangstelling naar de ontwikkeling van de democratie in de VS. Maar hij was bang dat minderheden onder de voet gelopen zouden worden.

Deelnemer Paul proeft bij Mill angst voor de massa. „Terwijl die massa met goede ideeën kan komen.” Hermans licht toe dat westerlingen in deze tijd gewend zijn aan het democratische proces. In die tijd echter, was het een revolutie. „Mill was fel tegenstander van de aristocratie, maar vreesde de politieke onkunde van het gewone volk. En de tirannie van de meerderheid.”

Groepslid Willem vraagt zich af wat er mis is met een politieke elite. „Ze wordt gekozen en kan weer worden weggestuurd. Maar ze moet wel haar rol nemen en niet de massa volgen.”

Dit is ook de keus van Mill, vertelt Hermans. Een gekozen voorhoede bedenkt oplossingen en het volk mag die afserveren. „En bij het streven naar zelfverbetering is er altijd een elite, kijk naar de sportwereld.”

De groep heeft zich goed voorbereid met een reader en her en der ligt een Nederlandse of Engelse uitgave van ’On Liberty’ op tafel. Tussen de leesmomenten door stellen de deelnemers veel vragen gesteld en bedenken antwoorden.

Paul Rooijmans (67) slaat aan op thema’s van het ISVW-programma, niet op filosofen. „Ik deed hier al de cursus ’Darwin en de evolutie’. Daar was veel belangstelling voor.”

De lage opkomst voor de Mill-cursus verrast hem. „Hoe meer deelnemers, hoe meer verschillende visies. Dat maakt het interessanter. Maar de sfeer in deze groep is geweldig, ook aan tafel.”

Als daar het hoofdgerecht geserveerd wordt en de wijn al rijkelijk vloeit, vertelt Jos van der Meer (65) dat hij zich waagde aan een studie filosofie. Het kostte hem te veel tijd en hij hield het na een jaar voor gezien. „Die colleges zijn niet te vergelijken met deze cursussen. Het ISVW heeft topdocenten. Dat was op de universiteit wel eens anders. En hier ouwehoer je bij het ontbijt, tijdens de lessen, ’s avonds bij de borrel. Dat is een meerwaarde. Hier stijg je op.” Willem vult aan: „En na afloop land je weer op aarde.”

Monter beginnen de cursisten na het diner aan de discussie over Mill en de kredietcrisis. De denker blijkt hierin opvallend actueel. Hij wilde de handel niet maximaal vrijlaten en waarschuwde voor een gokmentaliteit. Hermans refereert aan het vals bewustzijn, een begrip dat bij Sartre opduikt. Een mens past zich aan zijn omgeving aan en kan zaken gaan nastreven die mensen om hem heen nastrevenswaardig vinden. „Dat levert een vals zelfbeeld op.”

Net als anorexiapatiënten die in de spiegel een dikke persoon zien, illustreert groepslid Ria. Bankiers zijn op geldhandel gericht en zouden de maatschappelijke belangen niet meer in het juiste perspectief zien. De groep neemt het banksysteem onder de loep en kijkt wat Mill hier aan toe te voegen heeft. Door de globalisering rolt geld de wereld over, terwijl toezicht ontbreekt, concludeert ze. „Deze excessen blijven voorkomen”, zegt Paul. „Het is geen rationeel proces. Veel wordt op emotionele basis besloten.”

De oplossing ligt volgens Mill in het individu, aldus Hermans. „Na hervorming van de mens volgt de maatschappij.” Na bewustwording moet de branche zichzelf reguleren. Voor Mill geen vrijheid zonder discipline.

„Ik las On Liberty alsof het vorige maand geschreven is”, vertelt Phiny Hageman (77) terwijl ze aan de bar aan haar Belgische biertje nipt. De bioloog, die ooit een carrière verkoos boven een man, vindt de cursus ’ontzettend boeiend’ en is blij dat het niet bij voordrachten van de docent blijft. „Mill stelt zaken aan de kaak die ook nu spelen. Alleen zijn idee dat we worden geboren als tabula rasa klopt niet.”

Op de laatste dag werken cursisten en docent een lijstje met hoofdlijnen uit het werk van Mill door. Een van de punten is Mills visie op de elite. Die is volgens hem onmisbaar als voorhoede en voorbeeld voor de massa. Haar voorbeeldfunctie impliceert volksverheffing.

Boven het kalfsvinkje op kruidenrisotto gaat het gesprek daarover door. Paul denkt dat de invloed van de elite afneemt. ’Het volk’ is geëmancipeerd en dat brengt ook vervlakking in de samenleving, zonder dat hij daar een waardeoordeel over geeft. „Kijk naar Filosofie Magazine”, voegt Willem toe, „de inhoud neigt steeds meer naar psychologie.”

Hij diept twee nummers van het Filosofie op uit zijn tas, een tijdschrift dat hem meer bekoort. Willem van der Scheun (53) start in september met een bachelor filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. De IT’er die ooit wiskunde studeerde, vindt het na alle cursussen aan de ISVW tijd voor structuur en verdieping.

De driedaagse wordt afgesloten met het schrijven van een Mill-pamflet. In groepjes van twee vertalen de deelnemers Mills gedachtengoed naar de actualiteit. Wat kan deze denker betekenen bij het oplossen van eigentijdse problemen rond onderwijs, euthanasie en de vrijheid van meningsuiting?

Na wijs beraad plakken de duo’s hun vellen papier met richtlijnen op het whiteboard voor in het lokaal.

Jos licht zijn gekozen thema ’Maakbaarheid? Vergeet het maar!’ toe. „We willen af van het grand design. Die heeft een te lange looptijd. Spreek met elkaar globaal een richting af. We komen bijvoorbeeld niet uit onder het verhogen van de AOW-leeftijd. Als we die vanaf 2015 nu eens een half jaar verhogen in plaats van jaarlijks een maand? Maar dan moeten we wel het risico nemen dat het daarbij blijft, want daarnaast zoeken we naar alternatieven. Zoals nu minder werken en straks langer doorgaan. Je moet kansen tonen. Zo heeft het plan uiteindelijk meer kans van slagen.”

Ook pleit Jos in de geest van Mill voor minder overheidsbemoeienis in het onderwijs. Het zou er beter van worden. „Maar de overheid is van ons”, werpt Cor tegen. „En ze faciliteert onderwijs, dus blijft ze erbij betrokken. De politiek moet zich ook verantwoorden voor haar onderwijsbeleid.”

De groep discussieert nog even door, zoals het de afgelopen dagen ging. Aan tafel, bij de borrel, wandelend van en naar de zaal en hangend aan een statafel met koffie, totdat de koffiejuffrouw kwam vertellen dat het tijd was om te gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden