COLUMN

Zelfs Machiavelli kan het CDA niet bijbenen

Hans Goslinga

Elisabeth Schmitz, staats­secretaris van vreemdelingenzaken in het eerste kabinet-Kok, is een keer tijdens een dienst uit de kerk weggelopen, omdat haar asielbeleid vanaf de kansel als onbarmhartig werd veroordeeld. 

Had de dominee het er in haar schoenen beter afgebracht? Hij had in elk geval meer oog mogen hebben voor de tragiek van het asielbeleid, de onontkoombaarheid van pijnlijke besluiten.

De reactie van Schmitz was begrijpelijk. Door ontferming bewogen maakte ze als staatssecretaris ruimschoots gebruik van haar discretionaire bevoegdheid om illegale asielzoekers die hier al meer dan vijf jaar waren een verblijfsvergunning te geven. Zo ruim dat de Raad van State haar op de vingers tikte: de bevoegdheid is bedoeld om recht te doen in schrijnende gevallen die niet binnen de regels vallen, niet om beleid te voeren. Dat moet aan rechtsbeginselen voldoen en voor rechter en parlement toetsbaar en controleerbaar zijn.

Het getuigt van wijsheid van onze wetgever dat de staatssecretaris een vrije ruimte is gegeven om in bijzondere gevallen alsnog in stilte tot toelating te besluiten. De laatste tijd zie je dat die ruimte steeds vaker speelbal wordt van politieke krachten. Dat gebeurde het meest ongegeneerd onder het kabinet-Rutte I, dat van start ging onder de afspraak in het gedoog­akkoord dat de discretionaire bevoegdheid ‘terughoudend’ zou worden toegepast.

Uitzondering wordt regel

Wat Schmitz destijds deed, van de uitzondering een regel maken, deed geen recht aan de bevoegdheid. Wat CDA en VVD in 2010 slikten om de PVV tegemoet te komen, was het andere uiterste. De christen-democraat Leers was dociel genoeg om op deze basis minister van immigratie en asiel te worden. Nu zie je dat hetzelfde CDA de liberale staatssecretaris van asielzaken Harbers onder druk zet de bevoegdheid te gebruiken om het kinderpardon feitelijk te verruimen.

In dit perspectief is het wel te begrijpen dat het VVD-Kamerlid Azmani onlangs voorstelde de discretionaire bevoegdheid maar helemaal af te schaffen. Als het een politiek drukmiddel wordt, ofwel de ene, ofwel de andere kant op, verliest het zijn betekenis, die ligt in een precaire ruimte tussen het voorkomen van willekeur en een humanitaire benadering. 

Het CDA-Kamerlid Van Toorenburg zei eind vorig jaar nog dat deze bevoegdheid ‘iets is dat we moeten koesteren in Nederland en niet met partijpolitiek moeten bezoedelen’. Ik vermoed dat zelfs Machiavelli, leefde hij nog, moeite zou hebben haar vanaf dat moment bij te benen. Het is volkomen oirbaar dat een fractie van opvatting verandert, maar je bent wel een eind van de koninklijke weg af als je de consequenties daarvan plompverloren op het hoofdkussen van Harbers deponeert.

Wakker liggen

Al in de tijd voor Schmitz gold de zorg voor het asielbeleid in het kabinet als de ‘hoofdpijnportefeuille’. De politicus die zo gek was deze post op zich te nemen, moest overdag de klappen opvangen vanwege het altijd te restrictieve toelatingsbeleid en lag ’s nachts wakker over individuele zaken waarin hij hoogstpersoonlijk knopen moest doorhakken. Het is duidelijk dat de CDA-fractie onder druk vanuit de partij overstag is gegaan, maar het gaat wel ver die druk af te wentelen op de autonome ruimte van Harbers. Het cruciale punt in de asielpolitiek is uiteraard niet het kommervolle lot van de staatssecretaris, maar de tragiek die zich daarin aftekent, de onmogelijkheid het recht in individuele gevallen in overeenstemming te brengen met het gevoel van rechtvaardigheid. Dat brengt de machiavellistische paradox mee, dat wie barmhartigheid wil betrachten, binnen de kortste keren als onbarmhartig te boek zal staan. Er zullen altijd mensen buiten de boot vallen. Dat is zelfs het geval als je van tijd tot tijd een pardon afkondigt. Schmitz kreeg te maken met de kleermaker Gümüs die, hoe sympathiek hij ook overkwam, bij lange niet aan de criteria voldeed. Hij was zelfs geen twijfelgeval, maar kon zijn voordeel doen met het uit rechtsoogpunt minst relevante aspect van zijn zaak, een immense druk van de publieke opinie, vergelijkbaar met de media­stormen in het recente geval van ­Howick en Lili en het demonstratieve kerkasiel in Den Haag voor de ­Armeense familie Tamrazyan.

Wie met de VVD wil regeren, weet dat deze partij een scherpe asielpolitiek voorstaat. De PvdA ging in de vorige periode zelfs willens en wetens akkoord met de cynische ruil van een kinderpardon tegen strafbaarstelling van illegaal verblijf. Dat laatste ging later van tafel, maar het pardon was vanwege het diabolische meewerk­criterium nauwelijks zijn naam waard. Nu het CDA zo’n scherpe ommezwaai heeft gemaakt en van dat criterium af wil, kan dat dan ook worden gezien als het begin van het einde van de ­samenwerking met de VVD.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie.

Lees ook:

CDA-prominenten misten compassie bij Kamerfractie

Ook het CDA is nu voor versoepeling van het kinderpardon. De fractie staat onder forse druk van prominente leden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden