Zelfs het Van Gogh Museum twijfelt soms

Honderd procent zekerheid over de maker van een oud kunstwerk is onmogelijk. Maar we komen steeds dichter bij de waarheid.

Het zijn wel Van Goghs, het zijn geen Van Goghs. De presentatie van 65 herontdekte schetsen van Vincent van Gogh, gisteren in Parijs, werd razendsnel onderuitgehaald met een hard oordeel van het Van Gogh Museum. De deskundigen van het museum concludeerden dat hun collega's in Parijs tekeningen onterecht aan Van Gogh toeschreven.

Welles, nietes: wie moet je geloven? En kunnen we eigenlijk zeker weten of een tekening wel of niet van Van Gogh is?

Bij gebrek aan ooggetuigen is honderd procent zekerheid onmogelijk. Maar er zijn de afgelopen decennia flinke stappen gezet in het onderzoek naar echtheid. Had je vroeger kunsthistorici die zo'n beetje op het oog bepaalden of iets wel of niet een Van Gogh was, tegenwoordig komt er heel veel meer bij kijken.

Onderzoek loopt langs drie lijnen, legt Joris Dik uit. Op de TU Delft ondersteunt de materiaaldeskundige onderzoek naar kunst met forensische middelen. "Van oudsher heb je het kennersoog, de ervaring van de kunsthistoricus die zich een leven lang met een kunstenaar bezighoudt. Die kan het handschrift van een kunstenaar herkennen. Daar is archiefonderzoek bijgekomen. Daarmee kun je de herkomst van een werk, liefst tot in het atelier van de schilder, nagaan. De laatste jaren wordt er ook steeds meer forensisch onderzoek gedaan naar het materiaal en de werkwijze van de kunstenaar. We werken nu met röntgenradiografie waarmee we onder het oppervlak van een schilderij kunnen kijken. Daar ligt de ontstaansgeschiedenis verborgen. Die lagen onder het oppervlak zijn ook belangrijk voor het bepalen van de echtheid."

Man in witte jas

Ondanks de grote rol van bètawetenschappen vindt Dik de andere kennisbronnen net zo belangrijk. "De waarheid wordt niet gevonden door een man in witte jas in een laboratorium. Die gegevens moet je confronteren met de kennis uit de archieven en met die van het kennersoog."

Die drie soorten kennis zijn bij het Van Gogh Museum sterk aanwezig. Nederlandse musea vertrouwen geheel op het oordeel van dit museum dat al lang wetenschappelijk onderzoek doet naar de 700 Van Goghs in het museum. "Voor Van Gogh is dit instituut de wereldscheidsrechter", zegt Dik.

Heel secuur

"Er zit daar zo veel kennis over Van Gogh, daar kun je beslist op vertrouwen", zegt Benno Tempel, directeur van Gemeentemuseum Den Haag. Hij heeft er zelf enige tijd gewerkt en gezien hoe professioneel men daar is. "Hun wetenschappelijke onderzoek heeft een schat aan informatie opgeleverd. Ze weten bijvoorbeeld dat Van Gogh een rol linnen had waarvan hij doeken afknipte. Aan de kniprand kunnen ze zien welk doek het volgende was. Ook hun kennersoog is enorm getraind, doordat ze zoveel werken kunnen bekijken. Als je een werk door hen op echtheid wilt laten onderzoeken, ben je het wel een tijdje kwijt. Ze onderzoeken het dan heel secuur. Een team van minstens tien man buigt zich erover. Dan kun je er aardig van uitgaan dat de uitslag klopt."

Maar het gebeurt ook wel dat het Van Gogh Museum terugkomt op een oordeel. Dan is een vervalsing opeens toch echt. Vreemd? Dik: "Nee. Dat is voortschrijdend inzicht. Als je een schilderij voor het eerst binnenstebuiten keert, kun je tot een andere afweging komen. Ik vind het eerder een teken van kracht dan van zwakte dat een instituut een open blik heeft en van mening durft te veranderen.

"Ik geloof niet dat alle twijfel ooit zal verdwijnen. Maar we komen wel steeds dichter bij de waarheid, naarmate we meer kunstwerken bestuderen met meer middelen."

Hoe moet het nu verder met de tekeningen die aan Van Gogh zijn toegeschreven? Tempel: "Het definitieve antwoord is nog niet gekomen. Er zal verder onderzoek worden gedaan, denk ik. Maar als het Van Gogh Museum twijfel uitspreekt, durft geen veilinghuis het te verkopen en wil geen museum het hebben."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden