Column

Zelfs Einstein had niet alle wijsheid in pacht

Albert Einstein. Beeld afp

Groot nieuws in de natuurkunde: 'Delftse ingenieurs bewijzen het ongelijk van Einstein'. Bij een dergelijke kop, zo'n tien dagen geleden in deze krant, vraag ik me altijd af wat de grootste nieuwswaarde heeft: de revolutionaire ontdekking zelf of het feit dat het grootste intellect uit de mensengeschiedenis een beetje ontmaskerd lijkt. Het voelt bijna als een soort opluchting: zelfs Einstein had niet alle wijsheid in pacht.

Eigenlijk wisten we dat al langer. Met de kwantumtheorie waar ook deze nieuwe ontdekking op steunt heeft Einstein het altijd moeilijk gehad. Misschien is zijn beroemdste uitspraak, na E = mc², wel "God dobbelt niet". Het zou zijn bondige reactie zijn geweest op de onvoorspelbaarheid van de processen die door de kwantumtheorie worden beschreven.

Of God daarbij werkelijk dobbelt is, geloof ik, nog altijd geen uitgemaakte zaak - net zo min als de vraag of Einstein zich achteraf toch niet bedacht heeft. Maar een feilbaar moment was het wel - en juist in onze bewondering zien wij Helden van de Geest af en toe ook graag van hun voetstuk vallen. Het maakt ze, in weerwil van hun superieure denkkracht, een beetje humaan.

Natuurkundige telepathie
Maar het belang van de Delftse ontdekking reikte een stuk verder dan deze al-te-menselijke kwestie. Twee electronen kunnen elkaar beïnvloeden over grotere afstand zonder dat daar een klassieke fysieke oorzaak aan te pas komt, zo bleek uit de experimenten. Je zou het een soort natuurkundige telepathie kunnen noemen. In de psychologie stoot gedachtenlezen op de nodige scepsis. Geen wonder dat de fysische variant dat ook in de natuurkunde gedaan heeft. Maar sinds de bevindingen van het Delftse team kan niemand er meer omheen.

'Spookachtig' noemde het artikel in deze krant dat verschijnsel, misschien wel op gezag van Einstein zelf. Dat woord spreekt boekdelen, want in spoken geloven we al lang niet meer. Wie daar toch vertrouwen in stelt, doet een stap terug in de ontwikkeling van de wetenschap, zo heet het. Zo beschuldigt het ene fysische model het andere van naïviteit, en omgekeerd - beide uit naam van de wetenschappelijke vooruitgang.

Middeleeuws wereldbeeld
Ook daarvoor biedt de geschiedenis een mooi voorbeeld. Ongeloof in 'werking op afstand' is in de fysica niet nieuw. Het was wijd verbreid in de materialistische natuurwetenschap die in de 19de eeuw snelle vooruitgang boekte. Alle beweging in het heelal is een kwestie van trek en stoot, zo dacht zij. De hele kosmos is één groot biljart. Wie meende dat natuurlijke verschijnselen nog op een ándere manier konden worden veroorzaakt, was blijven hangen in een middeleeuws wereldbeeld vol geesten en krachten. Dat primitivisme, zo stelde menige fysicus, hebben we gelukkig achter ons gelaten.

Maar plotseling kwamen die 'krachten' terug in het wetenschappelijke wereldbeeld. Niet alleen als 'stootkracht', maar ook als iets wat zich afspeelt over grotere afstand. Zwaartekracht, magnetisme: ze konden onmogelijk worden verklaard door een theorie die alleen de biljartbal en zijn caramboles serieus nam. Tot overmaat van ramp kregen die werking een Latijnse naam. 'Actio in distans'. Middeleeuwser kun je het niet maken, schimpten klassiek-materialistische fysici.

Vuilnisbelt van de vergetelheid
Maar zij kregen ongelijk. De werkelijkheid bestaat niet alleen uit stof maar ook uit krachten: die conclusie werd in de tweede helft van de 19de eeuw onontkoombaar. De strikte materialisten die hun tegenstanders als als enigszins achterlijk hadden beschouwd, bleken zelf voor de vuilnisbelt van de vergetelheid voorbestemd.

Zover zal het met Einstein niet komen. Daarvoor zijn zijn revolutionaire verdiensten te imposant. De implicaties van de nu ontdekte 'actio in distans' strekken bovendien eindeloos veel verder dan de 19de-eeuwse variant. Maar de denkbeweging - of beter gezegd de structuur van de wetenschappelijke pirouette die daarmee gemaakt wordt - is wel vergelijkbaar.

Haasje-over
Iets wat oud en achterhaald leek doet plots haasje-over ten aanzien van wat als het allermodernste gold. Niet omdat het in de natuurwetenschap allemaal 'postmodern' om-het-even zou zijn en waarheid er niet toe doet. Maar omdat ons denkvermogen moeizaam blijft worstelen met de complexiteit van de natuur. Steeds weer nieuwe raadsels heeft ze in petto die het verstand doen duizelen. Onze intelligentie moet voortdurend om haar as: daarvan zijn fysici vandaag de dag dieper dan ooit doordrongen. De weigering zich neer te leggen bij die tureluursheid heet 'wetenschap'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden