Zelfs een filosoof kan een held zijn

Ooit van de Griekse ontdekkingsreiziger Pytheas gehoord? Hij is één van de dertig helden die Fik Meijer in zijn boeiende boek behandelt. De historicus hanteert een ruime opvatting van heldendom.

’Ze was een zeer lang van gestalte en zag er huiveringwekkend uit. Haar oogopslag getuigde van trots, haar stem was hard. Ze had geelbruin haar, dat tot over haar heupen hing.’ Zo beschreef een historicus in de klassieke oudheid de Britse vorstin Boudicca, die in de eerste eeuw het verzet leidde tegen de Romeinse bezetters.

Haar uiteindelijke nederlaag verhinderde niet dat zij vele eeuwen later als nationale heldin werd bezongen. Koningin Elisabeth I werd met haar vergeleken, al bleef háár heldenmoed beperkt tot het inspecteren van de troepen die het moesten opnemen tegen de Spanjaarden. Een soortgelijke verering als van Boudicca viel in de negentiende eeuw ook de Gallische vrijheidsstrijder Vercingetorix ten deel in Frankrijk, en de Germaanse Arminius (Hermann) in Duitsland.

Het zijn drie van de dertig helden die de historicus Fik Meijer bespreekt in zijn boek ’Bejubeld & verguisd. Helden en heldinnen in de oudheid’. De meeste zijn Grieken of Romeinen, wat niet zo verwonderlijk is omdat nagenoeg al onze biografische kennis over die tijd is ontleend aan Griekse of Romeinse historici. Alleen dankzij hen weten we ook iets over vertegenwoordigers van andere volkeren, al is dat begrijpelijkerwijs vaak gekleurde informatie, zoals Meijer goed laat zien. Toch zijn de ’buitenlanders’ goed vertegenwoordigd in het boek; ook figuren als de Thracische slavenleider Spartacus, de Carthaagse bevelhebber Hannibal, Attila de Hun en de Jood Paulus komen aan bod.

Het voorbeeld van Paulus maakt duidelijk dat Meijer een ruime opvatting van heldendom hanteert. Hij behandelt niet alleen krijgshelden, die aanvankelijk de eigenlijke helden waren, maar ook ’civiele helden’, zoals hij ze noemt. In de inleiding legt hij uit dat er al in de Oudheid een verbreding en verburgerlijking van het heldendom is opgetreden. Zo konden gaandeweg ook politici, geloofsijveraars, sportlieden, ontdekkingsreizigers, wetenschappers en zelfs filosofen als helden worden beschouwd, al blijkt nergens dat dergelijke mensen toentertijd ook werkelijk zo werden genoemd, anders dan in onze tijd, waarin wel wordt gesproken van ’sporthelden’, ’geloofshelden’ of ’helden van de wetenschap’.

In de brede opvatting kunnen, zoals Meijer zelf aangeeft, alle mensen die zich op enigerlei wijze hebben onderscheiden in de samenleving de heldenstatus verkrijgen. Ze hoeven zich niet eens in positieve zin te hebben onderscheiden, want hoewel de meeste helden zijn bejubeld, zijn sommige ook om hun daden verguisd, of soms ook opzettelijk zwartgemaakt. Wie voor de een een held is, kan voor de ander een schoft of een schurk zijn.

Door deze ruime interpretatie van heldendom krijgt Meijers keuze van voorbeelden, gerangschikt naar uiteenlopende heldentypen, iets willekeurigs. Maar de grote verscheidenheid maakt het boek toch ook aantrekkelijk. Naast bekende historische figuren (Achilles en Aeneas zijn de enige twee mythische helden) behandelt Meijer ook minder bekende, die je niet zo gauw in andere boeken over oudheid zult tegenkomen, zoals de Griekse ontdekkingsreiziger Pytheas, die in de vierde eeuw v.Chr. het eiland Brittannië heeft verkend en nog verder noordwaarts is gevaren naar ’Ultima Thule’, waarmee misschien wel IJsland wordt bedoeld. Of Zenobia, die als regentes van de Syrische stad Palmyra een enorm gebied veroverde op de Romeinen, maar vervolgens door hen werd verslagen.

Meijers beknopte portretten zijn altijd levendig en boeiend en hij laat zijn bronnen, de antieke historici, vaak uitgebreid aan het woord, met aandacht voor de vooringenomenheid in hun benadering. Tezamen vormen de levensbeschrijvingen, dankzij de royale historische achtergrondinformatie, een fraai mozaïek-beeld van de klassieke oudheid, dat misschien wel beter beklijft dan een chronologisch verteld verhaal. In dit opzicht is het een eigentijds boek: nog wat aanvullingen en je hebt een ’canon’ van deze zo cruciale periode in de geschiedenis van Europa en omstreken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden